daquela, a explicación máis aceptada sobre a orixe da enfermidade era a chamada teoría dos miasmas. segundo esta idea, as epidemias producíanse por mor de vapores ou emanacións procedentes da materia orgánica en descomposición. os malos cheiros eran considerados nom só un síntoma da insalubridade, senón tamén a causa directa das enfermidades. a maioría dos médicos, autoridades e científicos compartían esta crenza.
porén, un médico londiniense chamado John Snow comezara a dubidar dela. tras estudar epidemias anteriores de cólera, chegara á conclusión de que a enfermidade nom se transmitía polo aire, senón a través da auga contaminada. era unha hipótese audaz, pois os microorganismos responsables da enfermidade aínda nom foran descubertos e a teoría microbiana das enfermidades tardaría anos en ser aceptada.
a oportunidade de poñer a proba as súas ideas chegou a finais de agosto de 1854. nun barrio do centro de Londres coñecido como Soho produciuse un brote explosivo de cólera. en apenas uns días morreron centos de persoas. as familias caían enfermas case ao mesmo tempo e a mortalidade alcanzou niveis aterradores. as autoridades locais estaban desconcertadas e buscaban explicacións.
Snow iniciou unha investigación sistemática. visitou vivendas, entrevistou familiares das vítimas e anotou meticulosamente os lugares onde se producían os falecementos. o resultado foi un dos documentos máis famosos da historia da saúde pública: un mapa no que representou cada morte mediante unha pequena marca. ao observar a distribución dos casos, comprobou que a inmensa maioría se concentraba arredor dunha bomba pública situada na rúa Broad Street.
a concentración era tan evidente que Snow sospeitou inmediatamente que a auga daquela bomba estaba contaminada. con todo, a observación nom era suficiente para convencer os seus contemporáneos. os defensores da teoría dos miasmas podían argumentar que as mortes se agrupaban nesa zona porque o barrio era especialmente pobre ou porque existían condicións ambientais desfavorables. para demostrar a súa hipótese, Snow necesitaba atopar casos que nom encaixasen coa explicación tradicional.
foi entón cando apareceron algunhas excepcións reveladoras. por exemplo, observou que os traballadores dunha cervexaría situada preto da bomba apenas sufriran casos de cólera. a explicación era sinxela: bebían principalmente cervexa e apenas consumían auga da bomba. tamén comprobou que os residentes dun asilo próximo sufriran unha incidencia moi baixa porque dispoñían dun abastecemento de auga independente.
estes datos fortalecían a súa teoría, pero a proba máis espectacular estaba aínda por chegar.
entre as vítimas rexistradas figuraba unha muller chamada Susannah Eley. a súa morte chamou a atención porque nom vivía no Soho nin nas proximidades de Broad Street. residente en Hampstead, unha zona situada a varios quilómetros do foco da epidemia, a súa presenza entre os falecidos parecía un misterio.
Snow decidiu investigar o caso con detalle. ao falar cos familiares descubriu un feito sorprendente. a señora Eley apreciaba especialmente o sabor da auga da bomba de Broad Street porque anos antes vivira naquela zona. aínda despois de mudarse a Hampstead seguía considerándoa unha das mellores augas de Londres.
os seus fillos, propietarios dunha empresa situada preto de Broad Street, enviábanlle regularmente botellas desa auga para que puidese consumila na súa nova residencia. pouco antes de enfermar recibira unha nova remesa. a súa sobriña, que tamén bebera da mesma auga, padeceu igualmente síntomas de cólera, aínda que conseguiu sobrevivir.
a importancia deste descubrimento foi extraordinaria. a señora Eley atopábase lonxe do barrio afectado e nom estivera exposta aos supostos miasmas que, segundo a teoría dominante, provocaban a enfermidade. tampouco existía un brote significativo na súa contorna inmediata. o único vínculo coñecido coa epidemia era o consumo de auga procedente da bomba de Broad Street.
desde un punto de vista epidemiolóxico, tratábase dun auténtico experimento natural. mentres centos de habitantes do Soho podían ser interpretados como vítimas dun ambiente insalubre común, o caso da señora Eley eliminaba practicamente todas as explicacións alternativas. se unha persoa situada a quilómetros de distancia enfermaba despois de consumir a mesma auga que os afectados do barrio, a hipótese da contaminación hídrica adquiría unha forza difícil de refutar.
para Snow, esta información converteuse nunha das pezas fundamentais da súa argumentación. o médico presentou os seus datos ás autoridades locais, que finalmente aceptaron adoptar unha medida preventiva: retirar a manivela da bomba de Broad Street para impedir que a poboación continuase utilizando aquela fonte de abastecemento.
a decisión converteuse nun episodio lendario da historia da medicina. aínda que o brote xa comezara a diminuír cando se tomou a medida, a intervención simbolizou o triunfo da investigación baseada na evidencia sobre as explicacións tradicionais. co paso do tempo, a eliminación da manivela da bomba pasou a representar o nacemento da epidemioloxía moderna.
anos máis tarde descubriuse que a auga da bomba fora contaminada por materias fecais procedentes dun pozo negro situado nas proximidades. un bebé enfermo de cólera probablemente introducira o microorganismo responsable da enfermidade no sistema de abastecemento. a investigación posterior confirmou, polo tanto, a intuición de Snow.
hoxe, John Snow é considerado un dos pais da epidemioloxía. o seu traballo demostrou a importancia da observación sistemática, da recollida rigorosa de datos e da análise espacial das enfermidades. o mapa de Broad Street continúa estudándose nas facultades de medicina e saúde pública de todo o mundo como un exemplo clásico de investigación científica aplicada á resolución dun problema real.
porén, entre todos os elementos que contribuíron ao seu éxito, a historia da señora Eley ocupa un lugar especial. a súa morte foi unha traxedia persoal, pero tamén proporcionou unha evidencia excepcional nun momento en que a comunidade científica aínda nom dispoñía dos coñecementos microbiolóxicos necesarios para explicar o cólera. grazas a aquel caso aparentemente anómalo, Snow puido mostrar que o factor común entre vítimas separadas por quilómetros de distancia nom era o aire que respiraban, senón a auga que bebían.
por iso, aínda que nom pode afirmarse que John Snow descubrira a orixe da epidemia unicamente grazas á señora Eley, si pode dicirse que a súa morte constituíu unha das probas máis convincentes de toda a investigación. foi o detalle que axudou a transformar unha hipótese audaz nunha demostración histórica. a partir dese momento, a loita contra as epidemias comezou a entrar nunha nova era baseada na evidencia científica e na saúde pública moderna.
compilación @xindiriz - imaxe do mapa tirada de www.culturacientifica.com
