psiquiatrizamos a rebeldía? da pregunta política á pregunta psiquiátrica

foto tirada de
www.lavinia.com

se unha rapaza discute cos seus pais, desafía os seus profes, se nega a cumprir certa normas ou manifesta aberta hostilidade cara ao mundo dos adultos, considéraselle, simplemente, unha rebelde? nom necesariamente unha boa rapaza, nin sequera feliz: insolente, inmadura, desagradábel ou difícil?

de ser así, a súa conduta enténdese como un conflito co mundo.

 

pero hoxe dispoñemos doutra linguaxe. esa mesma rapaza pode presentar problemas de regulación emocional, dificultades de adaptación, ansiedade social, trastorno negativista desafiante ou algún outro diagnóstico. e ás veces, naturalmente, con toda razón: existen trastornos psiquiátricos reais, producen sufrimento real e precisan tratamento. o problema aparece cando a explicación psiquiátrica comeza a ocupar todo o espazo que antes ocupaba a pregunta social.

 

Peter Conrad (Deviance and Medicalization: From Badness to Sickness, escrito con Joseph Schneider) analizou como determinadas condutas podían pasar de ser consideradas desviadas a ser interpretadas como enfermidades que deben ser diagnosticadas e tratadas.

 

a fórmula resulta especialmente suxestiva: antes era malo; agora está enfermo. o cambio nom ten por que ser negativo: un diagnóstico pode aliviar sufrimento e permitir recibir unha axuda necesaria. pero introduce unha cuestión incómoda: que acontece coa dimensión social ou política dun comportamento cando todo conflito pode ser traducido á linguaxe clínica?

 

pensemos nun adolescente tímido ao que nom lle gusta falar en público, evita determinadas festas, prefire estar só e nom se sente cómodo rodeado de xente. podemos preguntarnos se sofre fobia social e, nalgúns casos, a resposta será si. pero timidez e fobia social nom son sinónimos: a timidez é extraordinariamente frecuente entre os adolescentes, mentres que só unha minoría dos mozos tímidos cumpre os criterios dunha fobia social.

 

a cuestión, polo tanto, nom é negar a enfermidade, senón ser moi coidadosos cando determinamos que a diferenza respecto da norma é un problema que debe ser corrixido. o tímido debe aprender a ser sociábel; o introvertido debe saír da súa zona de confort; o que nom quere participar debe adquirir habilidades sociais. xa nom preguntamos só quen é esa persoa, senón que debería facer para parecerse máis ao modelo de persoa que consideramos normal.

 

durante boa parte do XX, a rebeldía foi entendida como un fenómeno social: os mozos cuestionaban a autoridade dos pais, desafiaban os profesores, discutían a moral dos adultos, protestaban contra institucións e costumes e, ás veces, simplemente facían a vida imposíbel aos maiores. nom todo aquilo era admirado, pero o conflito estaba situado fóra do individuo.

 

hoxe, ese mesmo conflito pode ser trasladado cara dentro. xa nom é necesariamente que o rapaz rexeite a autoridade, senón que ten problemas de regulación emocional; nom é que considere absurdas determinadas regras, senón que presenta dificultades de adaptación; nom é que estea descontento coa sociedade, senón que precisa aprender a xestionar mellor a súa ansiedade.

 

Byung-Chul Han (Müdigkeitsgesellschaft) describe o paso dunha sociedade dominada pola prohibición a outra dominada pola esixencia de rendemento. xa nom vivimos tanto baixo o imperativo do non debes como baixo o do podes: podes mellorar, superarte, ser máis produtivo, máis sociábel, máis resiliente, controlar mellor as túas emocións.

 

o individuo convértese así no seu propio supervisor e, finalmente, no responsábel do seu fracaso. a ansiedade, o esgotamento ou a depresión poden aparecer como problemas individuais cando tamén poden ser expresións dunha determinada organización social. o rebelde clásico dicía nom quero; o individuo contemporáneo corre o risco de dicir nom podo.

 

a diferenza é enorme. o primeiro confronta o mundo; o segundo sospeita de si mesmo. un mozo pode chegar ao instituto e considerar absurdas determinadas normas. podemos preguntarnos que teñen esas normas que provocan o seu rexeitamento ou que lle pasa ao rapaz para que nom sexa capaz de aceptalas. as dúas preguntas nom son incompatíbeis, pero a segunda pode acabar anulando a primeira.

 

e o mesmo sucede fóra da escola: a precariedade pode producir ansiedade, a soidade pode producir depresión, a presión laboral pode producir esgotamento. que o sufrimento sexa individual, porén, nom significa que a súa causa teña que selo. unha persoa pode precisar tratamento e, ao mesmo tempo, vivir nunha sociedade que debería ser cuestionada.

 

Michel Foucault ensinounos a desconfiar das categorías coas que clasificamos os seres humanos. normal e anormal, saudábel e patolóxico, adaptado e desviado nom son distincións completamente inocentes: producen efectos sobre aqueles que quedan a un lado ou outro da fronteira.

 

o interesante da nosa época é que o control nom precisa adoptar sempre a forma dun policía, dun pai autoritario ou dun profesor castigador. pode adoptar a forma dun diagnóstico, dun cuestionario, dunha terapia ou dunha aplicación que nos ensina a controlar as nosas emocións. a prohibición exterior pode ser substituída pola autovixilancia interior.

 

a cuestión tamén ten unha referencia galega. o psiquiatra David Simón Lorda, [Locura, medicina, sociedad: Ourense (1875-1975)], mostrou como a maneira de entender e tratar a loucura foi mudando segundo o contexto social e institucional. a súa investigación lembra que as categorías da desviación tamén son produto da sociedade que as define. desde unha perspectiva española, o psiquiatra Fernando Colina (Sobre la locura: el arte no intervenir) cuestionou tamén a tendencia a intervir e corrixir todo aquilo que se afasta da norma e reivindica a necesidade de deixar existir determinadas formas de comportamento e sufrimento sen convertelas inmediatamente nun problema a corrixir.

 

convén, por suposto, nom caer nunha caricatura anti-psiquiátrica. nom todo adolescente rebelde é un incomprendido, nin todo malestar unha protesta social. hai depresións, trastornos de ansiedade e outros problemas psicolóxicos que provocan sufrimentos profundos e deben ser atendidos. o problema aparece cando a linguaxe clínica se converte na única maneira posíbel de interpretar o que nos incomoda; cando a diferenza se converte en síntoma e o inconformismo en déficit; cando a pregunta deixa de ser contra que se rebela? para converterse exclusivamente en que lle pasa?

 

quizais por iso sexa necesario recuperar a pregunta política antes de formular a pregunta psiquiátrica.

 

cando un rapaz nom encaixa, poderiamos preguntarnos que hai no mundo no que vive que lle resulta insoportábel. cando unha xeración aparece cada vez máis ansiosa, deprimida ou esgotada, podemos ensinarlle técnicas para xestionar mellor a ansiedade, pero tamén deberiamos preguntarnos que tipo de sociedade lle estamos pedindo que soporte.

 

hai unha diferenza fundamental entre dicirlle a alguén que debe cambiar porque hai algo que nom funciona nel e preguntarlle que hai neste mundo que lle está facendo dano.

teoría do disturbio

Michel Foucault
santiagocastrogomez.sinismos.com

en 1979 e con ocasión da sublevación liderada por Jomeini que derrocou ao shah de Persia, Michel Foucault escribiu un artigo en Le Monde titulado é inútil sublevarse?, unha pregunta que hoxe non podería ser máis actual; o sentido do título era máis ou menos este: paga a pena dar tantas vidas contra un ditador autócrata para levar ao poder un “crego sanguinario”? Inda que os casos non son comparables, non sería estraño facer unha pregunta semellante a esa na actual situación de Exipto e doutros países de Oriente Próximo, ou incluso preguntarse de que teñen servido as “sublevacións” do 15-M ou de Brasil, pois tal parece que o descontento social non tivo, en ningún destes casos por outra parte tan distintos, unha resposta por parte das institucións políticas.

isto non sería nada sorprendente para Foucault, que anunciaba nese texto o final dun período histórico de máis de 200 anos ao que chamaba “a era das revolucións”, o período iniciado, máis ou menos, coa de 1789. Non quería dicir que xa non habería revoltas, insurreccións, rebelións, … Quería dicir que estes movementos xa non terían, no futuro, a súa orixe nin o seu destino na política, que xa non serían susceptibles de ser politicamente controlados, programados, administrados ou resoltos (e o seu incurable romanticismo facíalle dicir todo isto fregando as mans polas mesmas razón que hoxe nós nos tiramos dos pelos ao escoitalo). É sabido que non só tiña moita afección a decretar “finais” (lembremos a nova da “morte do home”, en As verbas e as cousas), senón unha capacidade realmente xenial para o diagnóstico. O que chamaba “a era das revolucións” corresponde ao que desde finais do XVIII coñecemos como simplemente “historia”, ese gran teatro  do mundo onde os antigos heroes tráxicos se converten en líderes nacionais e miden a súa supremacía por medio da guerra, lamentable pero eficaz instrumento do progreso da civilización europea. Desde 1945, ese capítulo está concluso: a idea mesma de “guerra”, concibida como guerra entre estados de capacidade ofensiva e defensiva comparable, escurece de todo logo de 1989, cando xa só hai un poder militar, inconmensurable con calquera outro, e que polo tanto non oficia exactamente como exército (nacional) senón como unha sorte de policía internacional. O que por costume seguimos a chamar “guerras” están condenadas á desigualdade e á desproporción (os nosos antecesores falaron a este propósito de “guerrillas”, do mesmo xeito que se chama “historietas” ao dos tebeos, por non outorgarlles a mesma dignidade que ás crónicas de Tucídides). Se por algo se caracterizan estes conflitos, cando menos desde a guerra de Vietnam, é pola súa ambigüidade política e pola súa equivocidade militar: as campañas de EEUU en Afganistán ou Iraq foron “coroadas polo éxito” (como podería ter sido diferente?), pero ninguén ten idea algunha de que tería que acontecer para que os vencedores – a miúdo exércitos regulares mesturados con mercenarios privados e forzas locais de lealdades dispersas – puideran xenuinamente falar de “vitoria” ou para que se puidera considerar definitivamente “derrotados” aos combatentes que resisten mediante atentados e ataques sorpresa, que teñen rematado por diluír o que quedaba da posible distinción entre “civís” e “militares”.

José Luis Pardo
www.ech.es

en termos de política interior (que sempre foi a óptica favorita de Foucault), o equivalente deste ocaso da guerra é o que el consideraba o crepúsculo das revolucións. Pero, que pode ser unha revolta cuxas motivacións e cuxos obxectivos non son políticos (cando menos no sentido convencional de “política”)? Trátase de algo que, difusamente, “coñecemos desde sempre: motíns, levantamentos que teñen como protagonista a unha masa, non a unha clase social, que xorden sen que se poida prever a súa aparición e que, por carecer de finalidades concretas, ninguén sabe como aplacar, pois desafían a orde establecida sen presentar alternativas viables. Neste tempo denominámolos disturbios. Temos varias teorías das revolucións, pero non temos ningunha teoría do disturbio, que se refuxia na súa propia insignificancia e no seu carácter “impolítico” para escapar de toda posibilidade de reflexión, e que resulta especialmente apropiado para expresar o malestar dunha época de decadencia do político e de fluidificación do social (póñase un fluído a circular por unha canle e en calquera momento, en calquera lugar imprevisible de antemán, brotará unha turbulencia, gustaba lembrar Michel Serres). Posiblemente maio de 68 fora xa un gran disturbio, inda que ao inicio disfrazado de consignas aparentemente políticas, e logo ata de reivindicacións económicas. Ou os terribles disturbios do barrio de Watts (LA en 1965, cando, como dicía –encantado– Guy Debord, os insurrectos non asaltaban as tendas para apoderarse dos seus produtos, senón para queimalos nun gran sacrificio nocturno a un deus descoñecido ao berro de burn, baby, burn. Ou os disturbios “raciais” que de cando en cando asolan Londres, e que inda en 2011 inundaron de súpeto Tottenham. Ou os disturbios persistentes da banlieue parisiense, esa especie de territorio comanche no medio do estado–razón. E tantos outros.

Karl Marx
numerocinqmagazine.com

no XIX, Marx mofábase do que chamaba a teoría “volcánica” das revolucións (esa que di: con tanta inxustiza como hai, isto acabará por estalar), sinalando que se fose certa non pasaría un so día sen que víramos un levantamento popular. No XXI temos que aprender a tomar cando menos unha distancia irónica con respecto a estas “teorías do disturbio”, nostálxicas dun pasado feudal idealizado, que ven na desarticulación da cidadanía nunha masa ingobernable unha esperanza para superar as formas de organización política que despectivamente se chaman “convencionais” (como se houbese unha política “natural” máis de fiar), sobre todo cando entran en conivencia, inda que sexa involuntaria, coas actuais modalidades, afogadas, dunha política secuestrada polos “señores da Bolsa” que ten a tentación de catalogar como tumultos sociais as demandas políticas que se volveu incapaz de atender.

José Luís Pardo, “Teoría do disturbio”, Babelia (El País), 07 – 05 – 2013

traducido e deturpado por xindiriz