o home que me roubou a Elisa

Elisa e máis eu pasamos corenta e sete anos discutindo por culpa de Francisco. acusábaa de estar namorada del. e trataba de amolala dicíndolle que o seu sempre fora imposible porque nacera douscentos anos tarde.

—o cariño nunca leva ben as contas.

 

Francisco entrara na cantina preguntando pola illa da Antártida.

 

tiña un nariz feito para sinalar horizontes. falaba máis de trinta linguas e ás veces esquecía en cal estaba. mesmo aquel día pediu un vaso de viño en turco e ao marchar despediuse nun idioma das Molucas que soaba coma unha merla aprendendo a cantar flamenco.

 

traía un mapa do mundo dobrado no peto da chaqueta. estaba sen rematar, seica lle faltaba todo o sur.

 

—non o rematei aínda. os mapas hai que facelos aos poucos, coma os viños ou as historias de amor.

 

seica estivera en Pasargada, o deserto de Sonora e nunha illa onde as tartarugas sabían contar ata cen.

 

Elisa aseguraba que o coñecera moito antes do que eu quería admitir, nunha feira.

 

—que feira?

 

—na do 18.

 

—pero se ti aínda nom naceras.

 

Francisco viña da China e quería mercar un queixo de Vedra. nom o atopou a gusto e logo andou mirando se había algún reloxeiro capaz de arranxarlle o tempo.

 

coma tampouco o atopou, desanimado, sentou nun dos pendellos a contarlle á xente historias de cidades con nomes de peixe, de emperadores que tiñan árbores de prata nos xardíns e de mares onde os ventos cambiaban de cor todos os  días da semana.

 

—e que buscaba vostede indo a tantos sitios diferentes?.

 

—ao principio buscaba riqueza e fama. máis tarde sabedoría. agora busco unha muller que me diga onde está a miña casa.

 

levabamos vinte anos casados cando me contou aquilo.

 

—pareceume que era un home perdido.

 

—e namorácheste.

 

—dos perdidos sempre me namoro.

 

de Francisco eu gardaba o mapa e ela unha flor seca. cando morreu ela, atopei a flor entre as páxinas dun misal. cando me pasou a min, abrín o mapa para quitarlle o po.

 

alí estaba agora debuxada a tal illa Antártida, en cor azul pálido e unha nota, esta terra nom existe aínda, pero existirá cando os homes precisen dela.

 

ata que durmín pasei a noite escribindo sen cesar, nom hai porto máis difícil de atopar que aquel ao que nom se quere regresar.

 

ao espertar sorrín ao ver os noruegueses contando no parte que chegaran primeiro ca nadie á Antártida. Francisco xa estivera alí para saber finalmente se alguén o estaba esperando e tiña casa para quedar e deixar de navegar.

 

como nom ía namorarse a miña Elisa de alguén así.

20 de agosto de 1944: as bombas que nom caeron sobre Auschwitz

25ago1944
foto Auschwiz-Birkenau tomada pola USA Air Force
presos sendo conducidos ás camaras
web> Yed Washem

hai hoxe 82 anos, 127 bombardeiros estadounidenses B-17 lanzaron arredor de 340 toneladas de bombas sobre as instalacións de IG Farben en Monowitz, a uns seis quilómetros de Auschwitz-Birkenau.

para entón tamén existía información directa sobre o que estaba sucedendo alí. o 7 de abril, Rudolf Vrba e Alfred Wetzler escaparan de Auschwitz. durante as semanas seguintes redactaron en Eslovaquia un informe no que describían a organización do campo, as cámaras de gas, os crematorios, os transportes e o sistema de exterminio. entre o 18 e o 22 de xuño de 1944, o informe comezou a difundirse internacionalmente.

os voos de recoñecemento aliados sobre a zona comezaran na primavera de 1944 e as fotografías que tomaron permitían identificar con claridade as instalacións do campo.

durante o verán dese ano, o World Jewish Congress e o War Refugee Board solicitaron ao Departamento de Guerra estadounidense que se atacasen as instalacións de exterminio, especificamente os crematorios e as vías ferroviarias utilizadas polos transportes.

o 14 de agosto, John J. McCloy, subsecretario de Guerra, respondeu que unha operación deste tipo esixiría desviar unha forza aérea considerable doutras operacións e que a súa eficacia sería dubidosa. tamén se consideraba o risco de causar vítimas entre os propios prisioneiros, xa que os crematorios estaban próximos aos barracóns.

o número de persoas que podería ter afectado unha interrupción ferroviaria pode estimarse a partir dos transportes documentados.

entre agosto e setembro de 1944 foron deportados a Auschwitz uns 67.000 xudeus procedentes do gueto de Łódź. arredor de 45.000 foron asasinados nas cámaras de gas, distribuídos aproximadamente ao longo de tres semanas, eses transportes representan unha media superior aos 20.000 deportados por semana.

isto nom permite afirmar que interromper as vías durante sete días tivese como resultado a supervivencia de 20.000 persoas. os alemáns podían reparar os danos, empregar outras rutas ou acumular os transportes. tampouco existe unha estimación histórica fiable sobre o tempo exacto que tería necesitado a reparación dun determinado tramo ferroviario.

o que si permite é establecer a magnitude do fluxo que estaba chegando a Auschwitz: unha semana de interrupción tería afectado potencialmente a decenas de miles de deportados.

o mesmo problema aparece ao considerar un ataque contra os crematorios. nom se pode saber cantas persoas terían sobrevivido a unha interrupción temporal do exterminio. si se pode saber que as cámaras de gas continuaron funcionando durante os meses seguintes ata que en novembro de 1944 os nazis desmantelaron  as instalacións de exterminio, só meses antes da liberación do campo polas tropas soviéticas en xaneiro de 1945.

as decisións tomadas foron discutidas por historiadores militares e especialistas no Holocausto sen chegar a unha opinión unánime pero Richard G. Davis sostivo que os ataques propostos e finalmente rexeitados contra Auschwitz e as vías ferroviarias eran practicábeis nom terían que supor un atraso significativo doutras operacións militares.

fontes e documentos para consulta

-US Holocaust Memorial Museum, "The US and the Holocaust: Why Auschwitz Was Not Bombed" & "Auschwitz Report".

-Franklin D. Roosevelt Presidential Library & Museum, Rudolf Vrba Papers/War Refugee Board records & selección do Vrba-Wetzler Report en PDF.

-Michael J. Neufeld e Michael Berenbaum (eds.), The Bombing of Auschwitz: Should the Allies Have Attempted It?, University Press of Kansas, 2003.

-Kirkus Reviews, The Bombing of Auschwitz.

fotografía, tirada da web 'yad washem'

© xindiriz, empoderado por ia

psiquiatrizamos a rebeldía? da pregunta política á pregunta psiquiátrica

foto tirada de
www.lavinia.com

se unha rapaza discute cos seus pais, desafía os seus profes, se nega a cumprir certa normas ou manifesta aberta hostilidade cara ao mundo dos adultos, considéraselle, simplemente, unha rebelde? nom necesariamente unha boa rapaza, nin sequera feliz: insolente, inmadura, desagradábel ou difícil?

de ser así, a súa conduta enténdese como un conflito co mundo.

 

pero hoxe dispoñemos doutra linguaxe. esa mesma rapaza pode presentar problemas de regulación emocional, dificultades de adaptación, ansiedade social, trastorno negativista desafiante ou algún outro diagnóstico. e ás veces, naturalmente, con toda razón: existen trastornos psiquiátricos reais, producen sufrimento real e precisan tratamento. o problema aparece cando a explicación psiquiátrica comeza a ocupar todo o espazo que antes ocupaba a pregunta social.

 

Peter Conrad (Deviance and Medicalization: From Badness to Sickness, escrito con Joseph Schneider) analizou como determinadas condutas podían pasar de ser consideradas desviadas a ser interpretadas como enfermidades que deben ser diagnosticadas e tratadas.

 

a fórmula resulta especialmente suxestiva: antes era malo; agora está enfermo. o cambio nom ten por que ser negativo: un diagnóstico pode aliviar sufrimento e permitir recibir unha axuda necesaria. pero introduce unha cuestión incómoda: que acontece coa dimensión social ou política dun comportamento cando todo conflito pode ser traducido á linguaxe clínica?

 

pensemos nun adolescente tímido ao que nom lle gusta falar en público, evita determinadas festas, prefire estar só e nom se sente cómodo rodeado de xente. podemos preguntarnos se sofre fobia social e, nalgúns casos, a resposta será si. pero timidez e fobia social nom son sinónimos: a timidez é extraordinariamente frecuente entre os adolescentes, mentres que só unha minoría dos mozos tímidos cumpre os criterios dunha fobia social.

 

a cuestión, polo tanto, nom é negar a enfermidade, senón ser moi coidadosos cando determinamos que a diferenza respecto da norma é un problema que debe ser corrixido. o tímido debe aprender a ser sociábel; o introvertido debe saír da súa zona de confort; o que nom quere participar debe adquirir habilidades sociais. xa nom preguntamos só quen é esa persoa, senón que debería facer para parecerse máis ao modelo de persoa que consideramos normal.

 

durante boa parte do XX, a rebeldía foi entendida como un fenómeno social: os mozos cuestionaban a autoridade dos pais, desafiaban os profesores, discutían a moral dos adultos, protestaban contra institucións e costumes e, ás veces, simplemente facían a vida imposíbel aos maiores. nom todo aquilo era admirado, pero o conflito estaba situado fóra do individuo.

 

hoxe, ese mesmo conflito pode ser trasladado cara dentro. xa nom é necesariamente que o rapaz rexeite a autoridade, senón que ten problemas de regulación emocional; nom é que considere absurdas determinadas regras, senón que presenta dificultades de adaptación; nom é que estea descontento coa sociedade, senón que precisa aprender a xestionar mellor a súa ansiedade.

 

Byung-Chul Han (Müdigkeitsgesellschaft) describe o paso dunha sociedade dominada pola prohibición a outra dominada pola esixencia de rendemento. xa nom vivimos tanto baixo o imperativo do non debes como baixo o do podes: podes mellorar, superarte, ser máis produtivo, máis sociábel, máis resiliente, controlar mellor as túas emocións.

 

o individuo convértese así no seu propio supervisor e, finalmente, no responsábel do seu fracaso. a ansiedade, o esgotamento ou a depresión poden aparecer como problemas individuais cando tamén poden ser expresións dunha determinada organización social. o rebelde clásico dicía nom quero; o individuo contemporáneo corre o risco de dicir nom podo.

 

a diferenza é enorme. o primeiro confronta o mundo; o segundo sospeita de si mesmo. un mozo pode chegar ao instituto e considerar absurdas determinadas normas. podemos preguntarnos que teñen esas normas que provocan o seu rexeitamento ou que lle pasa ao rapaz para que nom sexa capaz de aceptalas. as dúas preguntas nom son incompatíbeis, pero a segunda pode acabar anulando a primeira.

 

e o mesmo sucede fóra da escola: a precariedade pode producir ansiedade, a soidade pode producir depresión, a presión laboral pode producir esgotamento. que o sufrimento sexa individual, porén, nom significa que a súa causa teña que selo. unha persoa pode precisar tratamento e, ao mesmo tempo, vivir nunha sociedade que debería ser cuestionada.

 

Michel Foucault ensinounos a desconfiar das categorías coas que clasificamos os seres humanos. normal e anormal, saudábel e patolóxico, adaptado e desviado nom son distincións completamente inocentes: producen efectos sobre aqueles que quedan a un lado ou outro da fronteira.

 

o interesante da nosa época é que o control nom precisa adoptar sempre a forma dun policía, dun pai autoritario ou dun profesor castigador. pode adoptar a forma dun diagnóstico, dun cuestionario, dunha terapia ou dunha aplicación que nos ensina a controlar as nosas emocións. a prohibición exterior pode ser substituída pola autovixilancia interior.

 

a cuestión tamén ten unha referencia galega. o psiquiatra David Simón Lorda, [Locura, medicina, sociedad: Ourense (1875-1975)], mostrou como a maneira de entender e tratar a loucura foi mudando segundo o contexto social e institucional. a súa investigación lembra que as categorías da desviación tamén son produto da sociedade que as define. desde unha perspectiva española, o psiquiatra Fernando Colina (Sobre la locura: el arte no intervenir) cuestionou tamén a tendencia a intervir e corrixir todo aquilo que se afasta da norma e reivindica a necesidade de deixar existir determinadas formas de comportamento e sufrimento sen convertelas inmediatamente nun problema a corrixir.

 

convén, por suposto, nom caer nunha caricatura anti-psiquiátrica. nom todo adolescente rebelde é un incomprendido, nin todo malestar unha protesta social. hai depresións, trastornos de ansiedade e outros problemas psicolóxicos que provocan sufrimentos profundos e deben ser atendidos. o problema aparece cando a linguaxe clínica se converte na única maneira posíbel de interpretar o que nos incomoda; cando a diferenza se converte en síntoma e o inconformismo en déficit; cando a pregunta deixa de ser contra que se rebela? para converterse exclusivamente en que lle pasa?

 

quizais por iso sexa necesario recuperar a pregunta política antes de formular a pregunta psiquiátrica.

 

cando un rapaz nom encaixa, poderiamos preguntarnos que hai no mundo no que vive que lle resulta insoportábel. cando unha xeración aparece cada vez máis ansiosa, deprimida ou esgotada, podemos ensinarlle técnicas para xestionar mellor a ansiedade, pero tamén deberiamos preguntarnos que tipo de sociedade lle estamos pedindo que soporte.

 

hai unha diferenza fundamental entre dicirlle a alguén que debe cambiar porque hai algo que nom funciona nel e preguntarlle que hai neste mundo que lle está facendo dano. 

 

© xindiriz, ia-empoderado

a clase obreira á deriva: Chris Killip e 'In Flagrante'

foto > Kent Rodzwicz
tirada de
The Harvard Gazette

hai fotógrafos que documentan lugares, outros feridas. durante case unha década Chris Killip (Douglas, Illa de Man, 1946 – Massachusetts, 2020) percorreu o nordés de Inglaterra cunha cámara de gran formato para deixar constancia dun proceso que estaba a esnaquizar comunidades enteiras, a desindustrialización.

o fotógrafo comercial que atopou o seu tema

Killip nom naceu fotógrafo documental. nos 60s traballou como asistente en estudos publicitarios en Londres, un oficio moi diverso do que acabaría por facelo célebre.

o punto de inflexión chegou cando viu por primeira vez unha exposición no MoMA de NY, en 1969: decidiu abandonar a fotografía comercial e regresar á súa illa natal para retratar os cambios sociais que se estaban a producir alí.

en 1975 obtivo unha bolsa de dous anos e instalouse en Newcastle-upon-Tyne. nom foi un observador de paso: viviu naqueles lugares, coñeceu á xente, conseguiu que confiaran nel, permitíndolle que os fotografara.

In Flagrante

fotografou con precisión case obsesiva aquelas comunidades de traballadores —estaleiros, minas, praias onde as familias recollían carbón varado polo mar para poder quentarse—.

usaba unha cámara de placas de 5x4 polgadas, un formato lento e esixente que obriga a pensar cada imaxe antes de disparar. esa lentitude pasa a formar parte da idea: nom hai présa nin sensacionalismo, hai unha mirada que desexa deterse e valorar o que ve.

In Flagrante (1988) reuniu ese traballo e retrata sen dramatismo pero sen panos quentes as consecuencias humanas de peche de fábricas, minas e estaleiros no RU de Thatcher.

nom son fotografías de protesta explícita nin de miseria feita espectáculo: son retratos da vida cotiá —nenos xogando, familias na praia, homes esperando— nun contexto onde o traballo, e con el a identidade dunha comunidade enteira, estaba a desaparecer.

o propio Killip explicouno cunha frase que resume ben a súa forma de traballar: ás veces un fotógrafo nom sabe por que está nun lugar concreto nin por que fai unha fotografía determinada, pero acaba tendo sentido.

recoñecemento tardío

un dos aspectos máis paradoxais da traxectoria de Killip é que, a pesar da enorme influencia que tivo sobre xeracións posteriores de fotógrafos, o recoñecemento demorouse moito.

o crítico e fotógrafo Martin Parr, amigo persoal seu, definiuno como unha das figuras clave da fotografía británica de posguerra, e chegou a describir In Flagrante como o fotolibro máis importante publicado en RU dende a IIGM.

as grandes institucións de arte nom materializaron ese recoñecemento tardío ata décadas despois: en 2012 no Museum Folkwang de Essen, e en 2013 no Museo Reina Sofía de Madrid (Trabajo/Work), coa que se presentou por primeira vez de forma ampla en España.

alí puideron verse máis dun centenar de fotografías en branco e negro que abranguían dende 1968 ata 2004, un percorrido que mostraba como o seu ollar sobre a clase obreira británica se mantivo coherente ao longo de máis de tres décadas.

dun pub familiar a Harvard

durante anos fotografaba de día as comunidades industriais en declive e traballaba de noite no pub do seu pai na Illa de Man para poder financiar o seu traballo persoal, viaxando de cando en vez ata Londres —a centos de quilómetros— para revelar as súas imaxes.

anos despois, en 1991, converteuse en profesor visitante no Departamento de Estudos Visuais e Ambientais da Universidade de Harvard, onde acabaría como profesor titular e xefe de departamento entre 1994 e 1998, cargo que mantivo, xa como docente, ata xubilarse en 2017.

ese percorrido —do pub familiar ás aulas de Harvard, pasando por unha bolsa fotográfica no nordés industrial— explica en parte por que a súa obra ten a autenticidade que ten: nom é a mirada dun turista da miseria, senón a dunha persoa que decidiu vivir moi próximo ao que fotografaba.

relevancia e permanencia

In Flagrante nom é só un documento histórico sobre o RU dos 60s e 80s. nun momento en que moitas rexións industriais de Europa —tamén en GZ, coa crise dos estaleiros ou da minaría— seguen a vivir procesos parecidos de reconversión e despoboamento, o traballo de Killip segue a funcionar como espello. amosa que detrás de calquera estatística sobre peche de fábricas hai persoas e rostros concretos, e que a fotografía documental, cando se fai con tempo e respecto, pode capturar iso tan ben coma calquera informe económico.

morreu en 2020, aos 74 anos, pero deixou un legado que segue a crecer: reedicións do seu libro, exposicións en museos de referencia como MoMA ou Victoria and Albert Museum, e unha influencia recoñecida por fotógrafos posteriores que aprenderon del algo esencial —para retratar unha comunidade primeiro hai que formar parte dela, aínda que sexa só por uns anos.

é unha figura esencial e determinante, sobordando incluso o papel referencial que ocupa dentro da fotografía social británica. a súa posición ten tamén algo de autor bisagra: epígono dun xeito de entender e practicar a fotografía documental (as súas referencias trazan unha complexa liña nada obvia que vincula autores coma Atget, Bill Brandt, August Sander, Paul Strand, Walker Evans ou Robert Frank) e, ao mesmo tempo, referencia para próximas xeracións.

as leccións de Killip á hora de trazar e narrar unha paisaxe social inclúen o manexo das tensións acumuladas e os conceptos enfrontados no interior da imaxe, a necesaria definición e asimilación do territorio e do entorno por parte do fotógrafo, a articulación entre suxeito e comunidade e a súa declinación, en termos de distancia fotográfica entre intimidade ou proximidade e espontaneidade ou contexto.

unha obra que mantén a perfecta distancia a imaxinería humana e a habitual condescendencia testemuñal, así como o recurso á instantánea, para captar o tempo longo e o espazo complexo da vida de suxeitos e comunidades.

fontes:

-Chris Killip - sitio web oficial (Chris Killip Photography Trust) > arquivo oficial do fotógrafo: series completas (In Flagrante, Seacoal, Isle of Man, Skinningrove), biografía e coleccións en museos como o MoMa - chriskillip.com

-Chris Killip - wikipedia

-Chris Killip's Enduring Connection With the People he Photographed > artigo de Magnum Photos sobre a relación persoal de Killip cos seus retratados, con testemuños de quen o coñeceu - magnumphotos.com

a porta entreaberta (&xii): unha última vez

ningún dos dous puido durmir. tampouco precisamos palabras.

pode que a xente de antes tamén crera que algunhas cousas duran para sempre: as cidades, os reinos, as promesas. equivocáranse coma nós.

—cóntame unha última historia.

—xa a coñecedes.

—nom.

—si.

achegouse á ventá. a primeira alba xa debuxaba unha liña branca sobre os montes.

—é a historia dunha raíña que ignoraba que as portas e as feridas poden pechar. un día apareceu un rapaz. ao principio ela pensou que viña salvar a súa propia vida. mais en realidade viña salvar a dela.

mireino.

—e conseguiuno?

tardou en responder.

—iso só pode decidilo a raíña.

os gardas sempre chegaban á mesma hora. sempre chamaban tres veces. e sempre agardaban a miña orde.

os golpes soaron na porta. un. dous. tres. pero ninguén falou.

—queres volver mañá?

—levo mil e unha noites volvendo.

neguei coa cabeza.

—nom. esta vez pregúntocho como muller. nom como raíña.

pechou os ollos. durante un instante pensei que respondería. mais nom o fixo.

chamaron outra vez á porta. os gardas empezaban a impacientarse. levanteime e abrín eu mesma. o capitán inclinou a cabeza. levaba tantos anos cumprindo aquela mesma orde que xa non sabía vivir sen ela.

—Maxestade.

esperou. eu tamén.

—é libre.

o capitán ergueu lentamente a cabeza. ninguén se moveu. o corredor enteiro permaneceu inmóbil. como se precisase aprender unha lei nova.

—é libre —repetín.

o capitán apartouse sen dicir nada máis. el recolleu o pequeno libro e colocouno de novo no cinto.

pensei que se inclinaría, pero marchou e o son dos seus pasos esmoreceu polo corredor.

nom o seguín. quedei onda a ventá. o sol empezaba a erguerse sobre os montes e as ruínas da xente de antes brillaban por un instante coa mesma luz coa que brillan as pedras molladas despois de chover.

pola noite o vento que trae e que leva e tanta xente ten toleado sen remedio atravesa as pedras vellas da cidade, arremeda unha voz:

—Maxestade, queredes que vos conte unha historia?

a porta entreaberta (xi): 1001

ao rematar unha sesión do Consello, o astrónomo máis vello do reino achegouse a Brea e murmuroulle algo ao oído. ela sorriu.

—que sucede?

—nada importante, Maxestade.

logo de tantos anos nom aprendera a mentir.

—segundo os nosos cálculos … esta será a noite número mil e unha.

entrou na cámara coma sempre. nunca o abría o seu pequeno libro de cubertas gastadas. pousouno sobre unha mesa coma quen deixa unha chave.

—as historias deben saber onde volver.

o silencio agora estaba feito de costume, nom de medo.

—esta noite nom quero escoitar outro conto.

vin sorpresa no seu rostro.

—quero coñecer o teu.

—nom ten importancia.

—tena toda.

—os contadores nom debemos ocupar o lugar das historias.

—levas mil noites facéndome esquecer a miña vida. déixame, polo menos unha, lembrar a túa.

pensei que se negaría.

—cando cheguei aquí era máis novo ca agora.

—todos eramos.

—nom. durante estas noites naceron tres fillos.

—tres?

—dúas nenas e un neno.

—casaches? e a túa muller …?

—segue agardando.

entre unha noite e outra existira un mundo enteiro.

—nunca mo contaches.

—nunca mo preguntástedes.

falabamos de pescadores, de illas, de sombras, de libros, de mares imposibles … nunca das persoas que máis queriamos.

—sabedes por que? porque se vos falaba da miña vida, deixaría de protexervos da vosa.

comprendín para quen se contaran aquelas historias.

achegueime á ventá. a cidade durmía baixo a néboa. cantas vidas desapareceran entre aquelas pedras sen que ninguén volvese pronunciar os seus nomes.

volvino mirar.

—perdoáchesme?

tardou moito en responder.

—hai moitas noites.

—entón … por que continuaches vindo?

mirou o libro. e pasou a man polas cubertas gastadas, coma quen acaricia unha lembranza.

—porque se vos dicía que vos perdoara, as historias rematarían.

—e despois?

—volvería aquela porta.

chorei. sen rabia. só con tristeza. nom intentou consolarme. permaneceu alí en silencio, como permanecen as árbores durante a chuvia.

cando as bágoas cesaron, mireino.

aquel home regalárame mil e unha noites.

as miñas mans estaban espidas e apertei unha contra a outra para impedir que o buscasen.

a porta entreaberta (x): a memoria nas historias

houbo unha terceira noite. unha cuarta. unha quinta.

ao inicio inda era capaz de lembrar cada unha das historias. a do home que atopou a súa propia sombra esperando por el no alto do Faro. a da muller que envelenaba os espellos para que ninguén puidese volver mirar o pasado. a do neno que descubriu unha cidade enteira durmindo baixo as augas da ría de Arousa. a do cego que distinguía as cores polo arrecendo.

cada amencer interrompía o relato. cada serán retomábao exactamente no punto onde o deixara. nunca esquecía unha palabra. nunca repetía unha frase. pregunteille unha noite como era posible.

—as historias tamén teñen memoria.

pouco a pouco deixei de contar os días. os membros do Consello comezaron a observarme con estrañeza. dicían que xa nom interrompía aos embaixadores, que escoitaba ata o final antes de responder, que pasaba máis tempo paseando polos xardíns ca na sala do trono. mesmo Brea comentou unha mañá:

—a Súa Maxestade volve facer preguntas. durante anos só dabades respostas.

empezaron a suceder cousas difíciles de explicar. un muiñeiro asegurou que durante unha madrugada escoitara falar a moenda. ninguén lle creu ata que outro contou exactamente a mesma historia.

nunha aldea unha árbore empezou a dar bolboretas coloradas no canto de froita. os nenos xogaban arredor dela e os vellos negábanse a cortala.

un pastor afirmou que vira camiñar unha sombra sen dono entre as pedras dun castro abandonado. todos riron del.

ata que apareceron máis sombras.

—as vosas historias cambian o reino?

—nom. é o reino quen cambia as historias.

un dos dous estaba mudando. seus ollos parecían máis vellos. pregunteille cantos anos tiña.

—depende da historia.

ás veces falabamos antes de comezar o conto. o suficiente para que o silencio deixase de ser un inimigo.

souben que lle gustaba o arrecendo da terra despois da chuvia. que de pequeno quería ser mariñeiro. que aprendera a ler coa súa avoa.

nunca me falou do seu pai e eu tampouco lle preguntei. nunca me preguntou polo meu home. certas feridas só poden tocarse desde moi lonxe.

unha noite, cando marchou, decateime de que nom lembraba a cara do primeiro mozo que mandara matar. esforceime, pero foi inútil. logo tentei lembrar o segundo pero tampouco puiden. só permanecía diante de min o seu rostro.

souben o que estaba pasando. e tiven medo.

aquela mesma noite rematou cunha frase que nunca esquecerei.

—a xente de antes cría que a memoria vivía na cabeza. equivocábanse.

—onde vive?

mirou cara á ventá, onde a lúa iluminaba as ruínas da cidade morta.

—as historias. porque cando morre o último que recorda un feito, ese feito desaparece. pero cando alguén o conta …

—que ocorre?

sorriu. o seu sorriso era moi distinto do da primeira noite. máis triste, máis sereno.

—volve existir.

aquela noite durmín coa porta pechada. tamén no soño.

a porta entreaberta (ix): o libro negro

o último asunto era o conflito entre dous mosteiros que rifaban por unhas terras de pasto e quen debía facerse cargo da reparación dunha ponte sobre o Ulla.

 

nom lembro que resolvín nin por que.

 

pecharon as portas da sala de audiencias e subín aos cuartos. Iago entrou coa mesma calma que lembraba da noite anterior. ao meu aceno os gardas marcharon.

 

non foi necesario falar. e logo esixín.

 

—o peixe.

 

—pensei que a Súa Maxestade preguntaría primeiro pola miña nai.

 

había moitos anos que ninguén me obrigaba a lembrar que, fóra daquela cámara, existían outras persoas.

 

—como está Maior?

—finxe estar tranquila.

aquela conversa nom obedecía a orde natural das cousas. nom falabamos como unha raíña e un condenado.

—queredes saber quen era o peixe?

 

escondín a miña impaciencia detrás dun xesto serio.

 

... e cando o pescador lle preguntou quen era realmente, o peixe respondeu que fora home moitos séculos atrás, cando o mar aínda lembraba o nome das cidades afundidas …

 

o pescador e o peixe navegaron durante sete días. chegaron a unha illa onde todas as árbores daban libros en vez de froita. os libros caían maduros no outono. os vellos recollíanos en cestos de vimbio. os nenos aprendían primeiro a escoitalos e só despois a lelos. nunha das árbores medraba un único libro negro pero ninguén se atrevía a collelo.

 

—por que? —preguntei sen decatarme de que interrompera a historia.

 

—porque quen o lese coñecería o día exacto da súa morte.

 

había anos que esquecera que eu tamén podía morrer.

 

o pescador decidiu subir á árbore e estendeu a man cara ao libro pero antes de tocalo, o peixe berrou. nunca antes berrara e aquel berro fixo tremer toda a illa.

 

... nese intre …

 

calou e mireino con incredulidade.

 

—agora nom.

 

inclinou lixeiramente a cabeza.

 

—agora si.

 

ollei pola ventá e a alba estaba entrando no cuarto outra vez, outra maldita vez.

 

chamaron á porta. o capitán agardaba. abriu con cautela. xa coñecía a orde da noite anterior e por iso dubidou antes de falar.

 

—Maxestade …

 

Iago nin sequera parecía interesado na miña resposta. sabía exactamente o que estaba facendo. interrompera a historia no único lugar onde a miña curiosidade xa pesaba máis ca o meu odio. aquela historia nom pretendía entreterme. estaba aprendendo a gobernarme.

 

—volverá esta noite.

 

cando saíu da cámara, detívose un instante diante da porta.

 

—meu pai dicía que unha boa historia sempre debe deixar unha porta entreaberta.

 

a porta pechou. eu quedei dentro.

a porta entreaberta (viii): a historia sen final

vin inmediatamente que chorara.

o fillo era máis novo do esperado. o vento que trae e que leva e que tanta xente tolea tamén lle revolvera o pelo. tiña un libro prendido ao cinto.

nom baixou os ollos e tampouco me desafiou. miroume coma quen mira unha persoa e nom unha raíña. preferiría que tivera sido un insolente.

—sabes que fas aquí? tes medo?

—si.

había anos que ninguén me respondía sen calcular antes as consecuencias.

fixen un aceno e Maior retirouse. antes de pechar a porta cruzaron unha última mirada.

pensei que a noite fora coma calquera de todas as anteriores e cando rematamos quedei deitada sen dicir palabra. agardaba o mesmo silencio de sempre, a mesma resignación e o mesmo medo.

sentou ao pé da cama e logo duns segundos volveuse cara min.

—queredes escoitar unha historia?

por un instante pensei que perdera o xuízo. ningún me fixera unha pregunta tan absurda.

—sabes onde estás? sabes o que acontece ao mencer? e inda así queres perder o tempo contándome un conto?

sorriu.

—antes de que existisen os reinos, os montes cambiaban de lugar durante a noite, e ao pé dun deles vivía un pescador que cada mañá atopaba un peixe distinto falando dentro das súas redes …

ao principio escoitaba distraída. pensaba no verdugo, no mencer, na seguinte noite. mais pouco a pouco comecei a espiar o xesto que sucaba na súa cara cada palabra que pronunciaba ...

—o pescador facíase vello e o peixe coñecía cousas imposíbeis. o mar devolvía cidades enteiras que desapareceran séculos antes. as gaivotas falaban unha lingua que só entendían os cegos.

nada do que contaba pretendía convencerme mais eu críao todo.

era unha voz tranquila. nunca levantaba o ton. nunca buscaba sorprenderme. as palabras ían pousando unha tras outras e cando o pescador estaba a piques de descubrir quen era realmente o peixe …

as campás da alba romperon o silencio e os primeiros raios de luz entraron pola ventá. Iago calou e ollou para fóra.

—xa amenceu.

sentín unha irritación inesperada.

—nom remata aí.

—nom.

—entón continúa.

—nom. as historias tamén precisan descansar.

chamaron á porta. era o capitán da garda, como cada mañá. agardaba a miña orde.

nom suplicou nin tentou escapar.

—volverá esta noite.

—Maxestade …

—quero coñecer o final da historia.

o capitán inclinou a cabeza. obedeceu. Iago ergueuse sen agradecerme nada. limitouse a recoller o pequeno libro que deixara xunto á cama.

—mañá saberedes quen era realmente o peixe.

durante todo aquel día, mentres presidía o Consello, escoitaba preitos e asinaba decretos, esquecín a morte.

quen era realmente aquel peixe?

a porta entreaberta (vii): o seguinte nome

Maior vivía nunha das casas de pedra que sobreviviran o colapso. baixo a escaleira gardaba un baúl de madeira escura que nunca abría diante de ninguén.

pensou que estaba soa e sentou xunto á lareira. deixou caer a cabeza entre as mans.

—que ten, miña nai?

Iago estaba de pé e tiña un libro aberto entre as mans.

—nom te oín chegar.

—levabas demasiado tempo chorando para escoitar nada.

ela intentou sorrir tamén pero nom o conseguiu.

—que les?

—contos.

—sempre contos.

—un conto explica mellor o mundo ca calquera outra cousa.

custáballe aceptar que aquel rapaz delgado, que aínda conservaba algo da inocencia da infancia, fose xa un home.

—agora cóntame que che pasa.

—nom.

—nunca me mentiches. nom comeces agora.

Maior pechou os ollos e ao abrilos xa nom tiña forzas para ocultar nada e contoulle a orde da raíña. contoulle os anos de sangue. contoulle que no reino xa nom atopaba un só mozo máis. cando rematou, o silencio fíxose tan espeso que mesmo o lume parecía arder máis amodo.

Iago foi ata a ventá e alén dos campos víanse as ruínas dunha torre da xente de antes, cuberta de hedra. de neno preguntáralle á súa nai quen a construíra. ela respondera que xa ninguén sabía esas cousas. agora comprendía que esquecer tamén mata.

delongou falar.

—irei eu.

tardara tanto en falar que Maior pensou que nom dixera nada.

—matarate.

—se nom vou eu, irá outro.

—xa nom queda outro.

—entón por iso debo ir.

—nom quero perderte.

—xa me perdiches cada noite que morreu outro no meu lugar.

abriuse a porta da casa e entrou Mariña cun feixe de leña. mirou primeiro para Maior e despois para o rapaz.

—que pasa?

—voume presentar diante da raíña.

os toros de leña rodaron polo chan de pedra.

—sabes o que dis? sabes o que lles fai?

Mariña colleu o libro que o seu raparigo deixara sobre a mesa e pasou lentamente as páxinas.

—vas levar iso? para que queres un libro?

—as persoas que máis admirei viviron dentro dos libros.

—e cres que un libro pode salvarche a vida?

—nom. pero quizais unha historia si.

ao día seguinte, antes de que o sol rompese a néboa sobre os tellados, emprenderon camiño cara ao pazo. Maior camiñaba diante e Iago seguíaa en silencio.

detrás deles, a porta da casa quedou entreaberta.