a porta entreaberta (viii): a historia sen final

vin inmediatamente que chorara.

o fillo era máis novo do esperado. o vento que trae e que leva e que tanta xente tolea tamén lle revolvera o pelo. tiña un libro prendido ao cinto.

nom baixou os ollos e tampouco me desafiou. miroume coma quen mira unha persoa e nom unha raíña. preferiría que tivera sido un insolente.

—sabes que fas aquí? tes medo?

—si.

había anos que ninguén me respondía sen calcular antes as consecuencias.

fixen un aceno e Maior retirouse. antes de pechar a porta cruzaron unha última mirada.

pensei que a noite fora coma calquera de todas as anteriores e cando rematamos quedei deitada sen dicir palabra. agardaba o mesmo silencio de sempre, a mesma resignación e o mesmo medo.

sentou ao pé da cama e logo duns segundos volveuse cara min.

—queredes escoitar unha historia?

por un instante pensei que perdera o xuízo. ningún me fixera unha pregunta tan absurda.

—sabes onde estás? sabes o que acontece ao mencer? e inda así queres perder o tempo contándome un conto?

sorriu.

—antes de que existisen os reinos, os montes cambiaban de lugar durante a noite, e ao pé dun deles vivía un pescador que cada mañá atopaba un peixe distinto falando dentro das súas redes …

ao principio escoitaba distraída. pensaba no verdugo, no mencer, na seguinte noite. mais pouco a pouco comecei a espiar o xesto que sucaba na súa cara cada palabra que pronunciaba ...

—o pescador facíase vello e o peixe coñecía cousas imposíbeis. o mar devolvía cidades enteiras que desapareceran séculos antes. as gaivotas falaban unha lingua que só entendían os cegos.

nada do que contaba pretendía convencerme mais eu críao todo.

era unha voz tranquila. nunca levantaba o ton. nunca buscaba sorprenderme. as palabras ían pousando unha tras outras e cando o pescador estaba a piques de descubrir quen era realmente o peixe …

as campás da alba romperon o silencio e os primeiros raios de luz entraron pola ventá. Iago calou e ollou para fóra.

—xa amenceu.

sentín unha irritación inesperada.

—nom remata aí.

—nom.

—entón continúa.

—nom. as historias tamén precisan descansar.

chamaron á porta. era o capitán da garda, como cada mañá. agardaba a miña orde.

nom suplicou nin tentou escapar.

—volverá esta noite.

—Maxestade …

—quero coñecer o final da historia.

o capitán inclinou a cabeza. obedeceu. Iago ergueuse sen agradecerme nada. limitouse a recoller o pequeno libro que deixara xunto á cama.

—mañá saberedes quen era realmente o peixe.

durante todo aquel día, mentres presidía o Consello, escoitaba preitos e asinaba decretos, esquecín a morte.

quen era realmente aquel peixe?

a porta entreaberta (vii): o seguinte nome

Maior vivía nunha das casas de pedra que sobreviviran o colapso. baixo a escaleira gardaba un baúl de madeira escura que nunca abría diante de ninguén.

pensou que estaba soa e sentou xunto á lareira. deixou caer a cabeza entre as mans.

—que ten, miña nai?

Iago estaba de pé e tiña un libro aberto entre as mans.

—nom te oín chegar.

—levabas demasiado tempo chorando para escoitar nada.

ela intentou sorrir tamén pero nom o conseguiu.

—que les?

—contos.

—sempre contos.

—un conto explica mellor o mundo ca calquera outra cousa.

custáballe aceptar que aquel rapaz delgado, que aínda conservaba algo da inocencia da infancia, fose xa un home.

—agora cóntame que che pasa.

—nom.

—nunca me mentiches. nom comeces agora.

Maior pechou os ollos e ao abrilos xa nom tiña forzas para ocultar nada e contoulle a orde da raíña. contoulle os anos de sangue. contoulle que no reino xa nom atopaba un só mozo máis. cando rematou, o silencio fíxose tan espeso que mesmo o lume parecía arder máis amodo.

Iago foi ata a ventá e alén dos campos víanse as ruínas dunha torre da xente de antes, cuberta de hedra. de neno preguntáralle á súa nai quen a construíra. ela respondera que xa ninguén sabía esas cousas. agora comprendía que esquecer tamén mata.

delongou falar.

—irei eu.

tardara tanto en falar que Maior pensou que nom dixera nada.

—matarate.

—se nom vou eu, irá outro.

—xa nom queda outro.

—entón por iso debo ir.

—nom quero perderte.

—xa me perdiches cada noite que morreu outro no meu lugar.

abriuse a porta da casa e entrou Mariña cun feixe de leña. mirou primeiro para Maior e despois para o rapaz.

—que pasa?

—voume presentar diante da raíña.

os toros de leña rodaron polo chan de pedra.

—sabes o que dis? sabes o que lles fai?

Mariña colleu o libro que o seu raparigo deixara sobre a mesa e pasou lentamente as páxinas.

—vas levar iso? para que queres un libro?

—as persoas que máis admirei viviron dentro dos libros.

—e cres que un libro pode salvarche a vida?

—nom. pero quizais unha historia si.

ao día seguinte, antes de que o sol rompese a néboa sobre os tellados, emprenderon camiño cara ao pazo. Maior camiñaba diante e Iago seguíaa en silencio.

detrás deles, a porta da casa quedou entreaberta.

a porta entreaberta (vi): xa nom queda ningún

recuperei o trono pero nom a paz.

houbo festas durante sete días. abríronse os celeiros. sacrificáronse bois. os músicos tocaron ata quedar sen folgos.

eu sorría. aprendera que unha raíña debe sorrir cando todos a observan. pero á noite, cando as portas da miña cámara se pechaban, volvía escoitar o mesmo silencio. era o silencio dunha porta entreaberta, de respiracións alleas, dunha traizón que nunca remataba de suceder.

e a nom vivía na memoria. vivía no meu corpo.

os médicos déronme herbas para durmir. os sacerdotes rezaron. mesmo Brea permaneceu varias noites comigo sen dicir apenas palabra. nada mudou.

foi unha mañá de inverno cando tomei a decisión. Maior entrou na sala do trono sen levantar os ollos. seguía sendo a única persoa diante da que aínda me sentía incapaz de mentir.

—esta noite traerán un mozo.

—Maxestade …

—virxe.

tiven que rematar a orde.

—durmirá comigo.

vin como Maior loitaba por nom transmitir nada pero algo no seu corpo delatábaa.

—e ao mencer…

nom pronunciei o resto. nom fixo falta porque Maior entendeu.

a primeira noite trouxeron o fillo dun muiñeiro. nom debía ter máis de dezasete anos. tremía tanto que apenas era capaz de manterse en pé. achegueime a el. pensei que atoparía nos seus ollos o desexo dos bailaríns, a desvergonza dos canallas. só atopei medo. tan limpo que por un instante estiven a piques de retirarlle a orde ao verdugo.

nom o fixen. morreu ao amencer.

a segunda noite chamábase Antón. intentou facerme rir. contou historias da súa aldea. mesmo cantou unha cantiga que aprendera da súa avoa. ao amencer tamén morreu.

despois chegou Martiño. logo Xoel. despois Breixo. cada un era distinto e traía consigo unha vida enteira. un tiña as mans queimadas de traballar o ferro. outro sabía debuxar paxaros sobre a madeira. outro tiña na memoria máis de cen cantigas. outro falaba durmindo. outro nunca lle aprenderan a nada a pesar de vivir onde unha praia. e outro preguntoume se as cereixas tamén eran a miña froita preferida.

ao principio escoitábaos. máis adiante deixei de preguntar polos seus nomes. era máis doado.

empezaron a murmurar. as nais escondían os fillos cando chegaban soldados ás aldeas. algunhas familias enviábanos cara ás montañas do leste. outras cruzaban o gran río durante a noite. os camiños enchéronse de rapaces que fuxían antes de seren homes. os nacementos deixaron de celebrarse. cando viña ao mundo un varón, os pais abrazábano coa mesma alegría e co mesmo medo. mesmo os xogos mudaron. os nenos xa nom querían xogar a seren reis. preferían facer de pastores ou de pescadores. só así, crían, escaparían os meus gardas.

un serán, ao atravesar a cidade, vin unha nai cubrir de barro a cara do seu fillo. quería facelo parecer máis vello. non a castiguei. comprendina, mais tampouco retirei a orde e o costume converteuse en lei e a lei en destino e o destino deixou de necesitar explicacións.

só Maior seguía entrando na miña cámara coa mesma tristeza nos ollos. nunca me reprochou nada, mais cada vez tardaba máis en atopar un novo rapaz. ata que unha mañá o seu rostro estaba completamente branco. souben o que viña dicirme antes de que abrise a boca.

—xa nom queda ningún.

levanteime e fun ata a ventá. alén das murallas estendíanse os bosques que cubriran as cidades da xente de antes. o meu reino estaba empezando a parecerse demasiado a aqueles lugares onde xa ninguén lembraba quen vivira antes.

—hai unha posibilidade.

volvinme moi amodo. por primeira vez en moitos anos vin dúas bágoas descender polas fazulas de Maior. coma se aquela última esperanza lle fose custar máis ca todas as anteriores xuntas.

a porta entreaberta (v): as mans espidas

o mozo guiounas ata unha casa de pedra agochada entre castiñeiros tan vellos que as súas pólas parecían sosterse unhas a outras para non caer. había un lume sobre o que fervía unha pota que espallaba un arrecendo doce, descoñecido.

a vella quedou fóra, sentada baixo unha árbore, inmóbil.

o mozo serviu comida e viño e cando remataron de cear, apagou unha a unha as candeas. só quedou acesa a lapa da lareira.

—a noite é longa. nom deixedes que o medo a faga aínda máis longa.

volveu xogar co seu pano e esta vez apareceu entre as mans un espello.

—cando foi a última vez que vos mirástedes de verdade?

cando ao amencer Aldara abriu os ollos, o lume xa só era cinsa e a casa estaba en silencio. chamou pola irmá, e Elvira respondeu desde o cuarto do lado.

estaban soas. nom había rastro do mozo nin da vella. só atoparon sobre unha mesa dúas fontes con froita, pan acabado de cocer e un pequeno pergamiño dobrado.

cando volvades confiar nun rostro fermoso, lembrade esta mañá. hai tempo aprendín que o mentireiro rara vez paga o prezo. case sempre paga o que confía. nom procuredes vinganza. atopa ela soa o camiño.

Aldara levou instintivamente a man ao dedo. Elvira fixo o mesmo. o seu anel tamén desaparecera. miraron os pulsos e as pulseiras reais, gravadas co selo da súa casa, tampouco estaban.

nom eran perdas irrelevantes. os aneis eran a autoridade. cada soberana recibía o seu diante dos Valedores, e dicíase que ningún outro metal gardaba durante séculos a lembranza dunha persoa. por iso ningún falsificador lograra enganar aqueles aneis: nunca aceptaban outro dono.

—levou máis ca ouro.

—levou a nosa palabra.

durante días cabalgaron sen apenas descansar. cada río que cruzan descobren máis cansazo nos rostros. ata que, por fin, apareceron diante das murallas da cidade. pero os gardas cruzaron as lanzas.

—abride as portas.

o capitán examinounas de arriba abaixo.

—quen sodes?

Aldara sorriu con incredulidade, estades a falar coa raíña.

un murmurio percorreu a muralla. algúns gardas riron. outros limitáronse a baixar a cabeza, avergonzados pola ousadía daquelas dúas descoñecidas. o capitán mantivo o xesto serio.

—toda persoa pode dicir que é raíña. mostrádeme os aneis e as pulseiras.

o capitán demorouse nas mans espidas.

—marchade antes de que perda a paciencia.

Aldara estivo a piques de desenvaiñar a espada pero a súa irmá suxeitoulle o brazo.

—chamade por Brea.

—Brea?

—se ela nos ve, saberá quen somos.

o capitán dubidou. aquel nome aínda inspiraba respecto. finalmente fixo un aceno a un mensaxeiro.

—teredes que agardar.

sentaron xunto ao camiño. o sol subiu e despois baixou. chegou a noite e ningunha falou. ao segundo día empezou a chover. ao terceiro, un carro detívose preto delas.

unha muller de cabelos completamente brancos baixou amodo. camiñaba axudándose dun bastón e os gardas abríronlle paso sen dicir palabra.

Brea achegouse ás dúas mulleres. durante un longo intre limitouse a observalas. primeiro demorouse nos ollos, nas mans apenas se detivo, sabendo xa onde atoparía as respostas.

Aldara sentiu por primeira vez un medo máis fondo ca todos os anteriores. e se tampouco ela as recoñecía?

a vella deu un paso máis. ergueu unha man engurrada. apoiouna con suavidade sobre a fazula de Elvira. pechou os ollos.

e sorriu.

—os rostros cambian. mesmo a memoria muda coa idade. pero a tristeza …

e abriu os ollos.

—a tristeza nunca aprende a mentir.

inclinouse diante de Elvira. despois diante de Aldara. os soldados quedaron petrificados e Brea volveuse cara ás murallas.

—abride as portas. esa tristeza nom fai casa nos impostores.

a porta entreaberta (iv): dereitos de paso

Aldara nom lle contou nada á súa irmá e limitouse a observala.

Elvira presidía os consellos, ditaba sentenzas, recibía embaixadores e sorría coma se inda nom medraran na verdades que doían.

cada vez custáballe máis gardar silencio e ao cuarto día colleuna e contoulle todo sen omitir detalle. só cando Aldara rematou Elvira se ergueu do seu escano.

—se inda ninguén o sabe, saberano todos antes do solpor.

aquela mesma tarde convocou os capitáns da garda e á mañá seguinte ningún dos que danzara aquela noite seguía con vida e as trenzas tampouco volveron dourar nada. ninguén volveu falar daquilo.

pero o silencio nom devolveu a paz e Elvira chamou á súa irmá.

—se quedo, lembrarei. se marcho, pode que esqueza.

Aldara simplemente preparou dous cabalos e durante semanas viaxaron sen destino. carballeiras onde as árbores crecían entre columnas derrubadas da xente de antes. unha chaira na que milleiros de figuras de ferro xacían medio enterradas, todas orientadas cara ao nacente, coma se esperasen unha orde que nunca chegou. un outeiro onde descubriron unha torre de cristal escurecido que seguía devolvendo o reflexo do ceo malia estar baleira desde había séculos. soutos onde algunhas follas caían vivas no outono.

foi xa preto do inverno cando atoparon a vella. estaba no medio do camiño. acababa de esmagar un corvo contra o chan. tiña os cabelos tan longos que se confundían coa herba seca. berraba, pero nom eran palabras. os outros corvos levantaron o voo e os cabalos negábanse a avanzar. e mesmo o vento que leva e que trae e tolea a tanta xente parecía afastarse dela.

Aldara tiña un navallón. Elvira, pan de millo. miráronse indecisas.

entón apareceu un mozo detrás da vella. achegouse a ela, pousoulle unha man sobre as costas e o berro cesou. despois colleulle o rostro entre as mans e bicouna na fronte coa tenrura dun fillo que despide da nai para moito tempo.

a vella sentou nunha pedra, e quedou pasmada cara o pano co que o mozo envolveu o corvo morto.

o mozo tirou o pano aos pés dos cabalos. debaixo xa nom había corvo.

—agora podedes pasar.

Elvira observouno con desconfianza.

—quen es?

—os nomes vounos anotando nun caderno que se riscan sos cando o gardo no peto.

—e ela?

—leva tanto tempo viva que xa esqueceu o seu propio nome. hai máis dun século que ninguén a toca.

Aldara mirou o mozo, Elvira a vella.

—cada vez que alguén intenta cruzar este camiño sen pedir permiso, ela maldío. hai moitos que aínda seguen convertidos en sombra. levo toda a vida impedíndoo.

—que pides a cambio?

—unha noite.

—e se nos negamos?

—seguiredes sendo libres para marchar.

miraron cara á vella. os seus beizos volvían lembrar como se murmuraba e cando o aire se volveu máis frío, as follas secas empezaron a xirar arredor dela sen que oíse ningún vento.

—se aceptamos …

—ao mencer seguiredes sendo raíñas.

Maia volveu interromper a historia e quedei esperando.

—e despois?

Maia evitou mirar as ruínas.

—despois chega a parte máis difícil.

—a traizón?

Maia negou coa cabeza, e sorriu moi levemente.

—a confianza.

a porta entreaberta (iii): danza de siluetas

cando, na tarde seguinte, cheguei á torre antes do fusco, Maia xa me agardaba. nin ela preguntou porque volvía nin eu lle pedín que continuara porque hai ríos que rompen as presas a capricho.

—Aldara nunca ambicionara conquistar máis terras para ampliar os seus dominios. sempre lle confiaba a Elvira, a súa irmá maior, que un reino medra primeiro na cobiza de quen o goberna e só despois nos mapas.

Elvira era señora desde unha cidade erguida sobre sete outeiros, onde os ventos do oeste facían cantar as campás dunha torre que sobrevivira á xente de antes.

nom rivalizaban. queríanse. só as distanciaban os seus conselleiros cando os deixaban inmiscir nos afectos máis fondos.

unha mañá Aldara regresou ao pazo días antes do previsto. viña cansada dunha longa viaxe polos límites do reino, e os gardas sorprendéronse ao vela.

ninguén tivera tempo de anunciar a súa chegada e entrou soa. chamou por Vermudo, o rebuldeiro impenitente, a quen deixara pintando as estrelas na cúpula da súa alcoba, pero ninguén respondeu. foi seguindo un rumor ata o dormitorio e empurrou a porta.

Aldara matouno e tamén matou a escrava coa que compartía o leito. despois pasou horas enteiras lavando as mans nunha fonte do xardín e inda que a auga seguía saíndo limpa, ela só vía seguía vendo sangue.

durante as semanas que apenas falou, os seus conselleiros atribuíron o seu silencio á tristeza, pero era outra cousa. sospeitaba que todo canto amara ata entón fora mentira.

cando ao cabo dun mes deixou o seu trono e visitou a súa irmá, Elvira supervisaba os arranxos nun dos reloxos que decidira por si mesmo marcar horas de cincuenta e dous minutos. pero deixouno todo para apertala no seus brazos e nom facerlle preguntas.

convencer aquel reloxo do seu desatino podía esperar.

durante semanas Elvira atopou tempo entre mandar amorear gran para o inverno ou calarlle a boca a un conde demasiado cobizoso e compartir coa irmá case todo como facían cando pequenas naquel cuarto da nenez onde medraba o que se lles antollaba. Aldara comezou a sorrir novamente. ás veces a dor tamén acaba por cansarse.

sen embargo, unha noite espertou de súpeto no medio da escuridade. primeiro pensou que era o vento que leva e que trae e que volve tola a moita xente pero eran saloucos.

saíu ao corredor baleiro e algo palpitaba a través dunha porta entreaberta na que nunca antes reparara. os saloucos eran máis claros.

sentiu vergoña da súa propia curiosidade pero mirou.

diríase que unha das figuras exercía como anfitrioa e as trenzas da súa barba douraban a penumbra coma as de Erón, o seu cuñado, mentres ofrecía a todos as súas atencións.

cando Aldara apartou o rostro, nin chorou nin berrou. sentou no chan frío do corredor.

nom rira desde que a moeda de Vermudo nom caera do lado das estrelas da alcoba. acabou sen alento e o día case esqueceu espertar o corredor do seu sono.

á mañá seguinte Elvira atopouna no mesmo lugar.

—viraches tola?

colleulle as mans, porque xa sei que a miña desgraza nom é a única nin a maior do mundo.

cando Maia interrompeu o relato, permanecín calada e saboreei o amargor daquela última resposta.

—se aquilo nom lle devolveu a felicidade, por que ría?

a néboa volvía a cubrir as ruínas da cidade antiga.

—porque ás veces confundimos a felicidade co alivio.

no silencio resultou estraño que as campás inda nom tocaran e mirei pola ventá. o sol seguía no mesmo lugar onde estaba cando Maia empezara a falar. ao baixar da torre, un dos gardas saudoume sorprendido.

—Maxestade, xa marchades?

—como que xa?

—levades apenas un intre aí arriba.

nom durmín. nom pola historia de Aldara, sospeitaba que o tempo xa nom obedecía as leis do reino.

noite, volve axiña!.

a porta entreaberta (ii): a historia sen dona

os médicos cosen a carne cortada, arrefecen a enfebrecida e chaman de volta o alento dos afogados. pero diante de Maia estaban tan perplexos coma min.

con todo, instruín que a atenderan e durante nove días nom se separaron dela. escudriñaron os seus ollos con lentes exipcias, sentiron o corazón con discos metálicos que ninguén estaba seguro de estar utilizando ben. pedíronlle que camiñara, que durmira, que lembrase, e que esquecese. pero todo daba igual. nom estaba enferma.

—se está sa, retornádelle a luz.

falaba pouco e pasaba as horas mirando polas fiestras da torre oriental, desde onde se vían as rúas da cidade morta, cuberta de hedras e néboas, con árbores que nom conseguían conquistar a cima dos muros, onde quizás inda se podían recuperar verdades que precisabamos.

as da xente de antes.

ela mirábao todo como se agardase a resposta que ninguén atopaba.

un serán subín soa e senteime a carón. durante longo nom dixemos nada.

—é posíbel que un só instante mude para sempre o que somos?

—matei dúas persoas.

sospeitara algo así.

—cando o vin con Nura pensei que era o seu rostro o que cambiara. mais foi o meu.

naquela cidade derrubada que mirabamos seguramente houbera moitas historias que comezaran cunha traizón, e poucas que remataban nela.

—nom vos podo contar o que me aconteceu.

—por que?

—porque xa nom me pertence.

foi como se alguén abrise de súpeto unha porta que sempre tivera diante sen chegar a fixarme nela.

—é a historia dunha raíña, e de moitas.

dubidou un segundo e logo seguiu como se, de súpeto, lembrara o camiño correcto nun labirinto.

—esta gobernaba un reino máis pequeno ca o voso. unha súa irmá máis nova tamén reinaba, máis ao norte, sobre terras moito máis extensas, e todos dicían que era a máis xusta das soberanas.

aquel día ninguén esperaba que regresara tan cedo ao pazo e atravesou os corredores en silencio, empurrou a porta do seu cuarto e atopou o seu home en brazos dunha escrava.

—por que vos detedes?

—é case noite e ambas sabemos que as historias tamén precisan durmir.nom estaba afeita a que desatenderan as miñas instrucións pero comprendín que seguir sería destruír o relato. e levantei para marchar.

—como sabes esa historia?

sorriu por primeira vez desde que chegara ao pazo.mirou os muros ruinosos e soberbios.

agora sorriume a min.—nom a sei. é a historia a que me sabe a min.

nom o final daquela historia sen donas o que me roubou o sono. intuín que a luz escolle rostros e as historias, voces.

a porta entreaberta (i): o rostro sen luz

aburrirme é peor ca perder o que teño. o tedio fai que o que é meu deixe de importarme. a causa diso chamei por Maior.

—preciso que atopes a alguén.

nom preguntou a razón, aprendera que as preguntas son posíbeis antes dunha orde, nunca despois.

—nom busques a máis fermosa nin a máis sabia, busca a que conserve a luz.

coñeciamos as súas historias. eran poucas, ás veces só unha persoa cada varias xeracións. a súa presenza calmaba as disputas antes de que comezasen, os nenos deixaban de chorar cando lles sorrían e os espellos devolvíanlles o rostro cunha claridade que nom concedían aos demais.

os doutores buscaran aquela luz no sangue, nos ollos e mesmo na respiración. os vellos afirmaban que xa existía antes do colapso, e outros aseguraban que aparecera despois.

Maior marchou coa chegada da primavera, atravesou vales con silveiras afogando os camiños de pedra, cruzou ríos sobre pontes tan antigas que xa ninguén lembraba quen as levantara. pasou varios días á sombra dun arco xigantesco que unía dúas montañas sen que ningún canteiro soubese explicar como podía seguir en pé, chamábanlle a Espada do Ceo e dicían que fora construída para que os deuses cruzasen sen mollar os pés.

meses despois chegou a unha pequena aldea próxima ao grande esteiro, onde viu por primeira vez á rapaza que sacaba auga dun pozo. o seu rostro lucía unha claridade que nom era filla do sol.

quedou no lugar algo máis dunha semana e viu como dous irmáns pararon de pelexar só porque Maia lles pedira que deixasen pasar. os cans bravos deitábanse ao seu paso.

un vello díxolle que vira outra coma ela había cincuenta anos e decidiuse a falarlle o noveno día.

—a raíña quere coñecerte.

—e por que había eu de interesarlle a unha raíña?

—iso só pode respondelo ela.

—Rui leva días fóra da casa e nom podo marchar sen que saiba o que hai. ademais prometeu adornar o tellado con estrelas e nom o fará se se enfada.

na partida, cubriulle o rostro cun veo branco.

—así o establece a tradición.

na terceira mañá, despois de superar carballeiras e montes queimados polo vento que leva e que trae e que tolea a tanta xente, divisaron ao lonxe as torres da cidade, pero a rapaza detivo a súa egua.

—esquecín unha cousa.

Maior viuna desaparecer sen saber que a viaxe acabara xusto alí sen apenas iniciar o regreso.

como ninguén respondeu cando chamou por Rui, foi ata o seu cuarto seguindo un respirar entrecortado. atopouno espido, abrazando a Nura, a escrava do sur.

foi coma unha sucesión de fotogramas, sen berros, sen explicacións, sen movementos. a espada estaba enriba dun baúl oriental e cando o silencio regresou a aquela casa, só ela era capaz de respirar.

mentres o facía mirouse no espello de cobre que instalaran baixo o alpendre das ferramentas e ao principio nom era ela pero logo recoñeceuse cando comprobou que seguían sendo os seus ollos e a súa boca e a súa pel. agora faltaba algo. ou quizás era agora o espello quen a miraba a ela.

nom alcanzou a Maior ata o fusco. nom volveu falar pero a dama pensou que era froito do fatiga da viaxe.

cando finalmente entrou no salón, retiráronlle o veo igual que se abre un relicario. mireina longo e con detalle.

a miña voz brotou triste, esta é a muller que che pedín.

—é ela, pero a luz decidiu nom vir con ela.

daquela inda ignoraba que tamén as historias poden escoller quen as habita.

John Snow & Susannah Eley

a mediados do XIX, Londres era a capital do maior imperio do mundo e unha das urbes máis poboadas do planeta. mais detrás da súa aparencia de prosperidade escondíase unha realidade moi diferente. as rúas estaban saturadas de xente, os sistemas de saneamento eran insuficientes e as augas residuais mesturábanse con frecuencia coa auga destinada ao consumo humano. as epidemias de cólera convertéranse nunha ameaza recorrente para a poboación e provocaban miles de mortes cada vez que reaparecían.

daquela, a explicación máis aceptada sobre a orixe da enfermidade era a chamada teoría dos miasmas. segundo esta idea, as epidemias producíanse por mor de vapores ou emanacións procedentes da materia orgánica en descomposición. os malos cheiros eran considerados nom só un síntoma da insalubridade, senón tamén a causa directa das enfermidades. a maioría dos médicos, autoridades e científicos compartían esta crenza.

porén, un médico londiniense chamado John Snow comezara a dubidar dela. tras estudar epidemias anteriores de cólera, chegara á conclusión de que a enfermidade nom se transmitía polo aire, senón a través da auga contaminada. era unha hipótese audaz, pois os microorganismos responsables da enfermidade aínda nom foran descubertos e a teoría microbiana das enfermidades tardaría anos en ser aceptada.

a oportunidade de poñer a proba as súas ideas chegou a finais de agosto de 1854. nun barrio do centro de Londres coñecido como Soho produciuse un brote explosivo de cólera. en apenas uns días morreron centos de persoas. as familias caían enfermas case ao mesmo tempo e a mortalidade alcanzou niveis aterradores. as autoridades locais estaban desconcertadas e buscaban explicacións.

Snow iniciou unha investigación sistemática. visitou vivendas, entrevistou familiares das vítimas e anotou meticulosamente os lugares onde se producían os falecementos. o resultado foi un dos documentos máis famosos da historia da saúde pública: un mapa no que representou cada morte mediante unha pequena marca. ao observar a distribución dos casos, comprobou que a inmensa maioría se concentraba arredor dunha bomba pública situada na rúa Broad Street.

a concentración era tan evidente que Snow sospeitou inmediatamente que a auga daquela bomba estaba contaminada. con todo, a observación nom era suficiente para convencer os seus contemporáneos. os defensores da teoría dos miasmas podían argumentar que as mortes se agrupaban nesa zona porque o barrio era especialmente pobre ou porque existían condicións ambientais desfavorables. para demostrar a súa hipótese, Snow necesitaba atopar casos que nom encaixasen coa explicación tradicional.

foi entón cando apareceron algunhas excepcións reveladoras. por exemplo, observou que os traballadores dunha cervexaría situada preto da bomba apenas sufriran casos de cólera. a explicación era sinxela: bebían principalmente cervexa e apenas consumían auga da bomba. tamén comprobou que os residentes dun asilo próximo sufriran unha incidencia moi baixa porque dispoñían dun abastecemento de auga independente.

estes datos fortalecían a súa teoría, pero a proba máis espectacular estaba aínda por chegar.

entre as vítimas rexistradas figuraba unha muller chamada Susannah Eley. a súa morte chamou a atención porque nom vivía no Soho nin nas proximidades de Broad Street. residente en Hampstead, unha zona situada a varios quilómetros do foco da epidemia, a súa presenza entre os falecidos parecía un misterio.

Snow decidiu investigar o caso con detalle. ao falar cos familiares descubriu un feito sorprendente. a señora Eley apreciaba especialmente o sabor da auga da bomba de Broad Street porque anos antes vivira naquela zona. aínda despois de mudarse a Hampstead seguía considerándoa unha das mellores augas de Londres.

os seus fillos, propietarios dunha empresa situada preto de Broad Street, enviábanlle regularmente botellas desa auga para que puidese consumila na súa nova residencia. pouco antes de enfermar recibira unha nova remesa. a súa sobriña, que tamén bebera da mesma auga, padeceu igualmente síntomas de cólera, aínda que conseguiu sobrevivir.

a importancia deste descubrimento foi extraordinaria. a señora Eley atopábase lonxe do barrio afectado e nom estivera exposta aos supostos miasmas que, segundo a teoría dominante, provocaban a enfermidade. tampouco existía un brote significativo na súa contorna inmediata. o único vínculo coñecido coa epidemia era o consumo de auga procedente da bomba de Broad Street.

desde un punto de vista epidemiolóxico, tratábase dun auténtico experimento natural. mentres centos de habitantes do Soho podían ser interpretados como vítimas dun ambiente insalubre común, o caso da señora Eley eliminaba practicamente todas as explicacións alternativas. se unha persoa situada a quilómetros de distancia enfermaba despois de consumir a mesma auga que os afectados do barrio, a hipótese da contaminación hídrica adquiría unha forza difícil de refutar.

para Snow, esta información converteuse nunha das pezas fundamentais da súa argumentación. o médico presentou os seus datos ás autoridades locais, que finalmente aceptaron adoptar unha medida preventiva: retirar a manivela da bomba de Broad Street para impedir que a poboación continuase utilizando aquela fonte de abastecemento.

a decisión converteuse nun episodio lendario da historia da medicina. aínda que o brote xa comezara a diminuír cando se tomou a medida, a intervención simbolizou o triunfo da investigación baseada na evidencia sobre as explicacións tradicionais. co paso do tempo, a eliminación da manivela da bomba pasou a representar o nacemento da epidemioloxía moderna.

anos máis tarde descubriuse que a auga da bomba fora contaminada por materias fecais procedentes dun pozo negro situado nas proximidades. un bebé enfermo de cólera probablemente introducira o microorganismo responsable da enfermidade no sistema de abastecemento. a investigación posterior confirmou, polo tanto, a intuición de Snow.

hoxe, John Snow é considerado un dos pais da epidemioloxía. o seu traballo demostrou a importancia da observación sistemática, da recollida rigorosa de datos e da análise espacial das enfermidades. o mapa de Broad Street continúa estudándose nas facultades de medicina e saúde pública de todo o mundo como un exemplo clásico de investigación científica aplicada á resolución dun problema real.

porén, entre todos os elementos que contribuíron ao seu éxito, a historia da señora Eley ocupa un lugar especial. a súa morte foi unha traxedia persoal, pero tamén proporcionou unha evidencia excepcional nun momento en que a comunidade científica aínda nom dispoñía dos coñecementos microbiolóxicos necesarios para explicar o cólera. grazas a aquel caso aparentemente anómalo, Snow puido mostrar que o factor común entre vítimas separadas por quilómetros de distancia nom era o aire que respiraban, senón a auga que bebían.

por iso, aínda que nom pode afirmarse que John Snow descubrira a orixe da epidemia unicamente grazas á señora Eley, si pode dicirse que a súa morte constituíu unha das probas máis convincentes de toda a investigación. foi o detalle que axudou a transformar unha hipótese audaz nunha demostración histórica. a partir dese momento, a loita contra as epidemias comezou a entrar nunha nova era baseada na evidencia científica e na saúde pública moderna.

compilación @xindiriz - imaxe do mapa tirada de www.culturacientifica.com

o aeroporto internacional de a Lanzada

enfoques.gal

a primeira vez que se oíu falar dun aeroporto internacional na Lanzada foi en 1946. en xullo dese ano visitaron O Grove, A Toxa e a Lanzada o ministro do Aire, Eduardo González-Gallarza Iragorri, e o ministro de Obras Públicas, José María Fernández Ladreda. durante a visita considerouse a conveniencia de construír un aeroporto complementario ao futuro aeroporto de Vigo, que aínda estaba en obras, para servir de alternativa nos frecuentes días de néboa e mal tempo da ría viguesa.

ese mesmo ano anunciouse o estudo de viabilidade do chamado Aeroporto Transoceánico da Lanzada. en 1948 técnicos do Ministerio do Aire realizaron estudos meteorolóxicos e ambientais para avaliar as condicións da zona. o proxecto foi adquirindo unha dimensión extraordinaria para a época, pois pretendía converter a Lanzada nunha porta aérea internacional vinculada ao prestixioso balneario da Toxa.

o 26xuñ1949 o diario ABC publicou os detalles da actuación. prevía ocupar unha superficie próxima aos cinco millóns de metros cadrados. para facelo posible construiríase un dique de 1.500 metros que pecharía parcialmente a enseada do Bao. o complexo incluiría dúas pistas de aterraxe de 2.500 e 1.800 metros de lonxitude e 60 metros de ancho, plataformas de estacionamento e manobra, hangares, talleres, instalacións de carga, terminal de pasaxeiros e mesmo unha aduana para tráfico internacional.

entre 1952 e 1953 aprobáronse partidas orzamentarias para iniciar os traballos e en 1954 completouse a primeira das pistas previstas. sen embargo, a inauguración ese mesmo ano do aeroporto de Peinador, en Vigo, reduciu o interese estratéxico da instalación da Lanzada. o proxecto quedou practicamente paralizado e nunca chegou a completarse.

aínda en 1955 e 1958 apareceron novas peticións para a súa apertura, apoiadas en parte polo potencial turístico da Toxa, pero o Ministerio do Aire nunca chegou a autorizar a súa entrada en servizo. co paso dos anos o aeroporto foi definitivamente abandonado.

hoxe a única pegada visible daquela ambiciosa iniciativa é a gran explanada de aparcamento situada xunto á praia da Lanzada, construída sobre a que debía ser a primeira pista dun aeroporto chamado a converterse nun dos maiores de GZ e que nunca chegou a recibir un só voo comercial.

REFERENCIAS:

-artigo de ABC do 26 de xuño de 1949 sobre o proxecto.

-"Cuando la playa de A Lanzada fue un Aeropuerto Internacional" (Quincemil).

-"El gran aeropuerto transoceánico de A Lanzada" (Galicia Máxica).

-"El Aeropuerto Internacional de A Lanzada" (Revista eSmás O Salnés).

-artigo de Milagros Bará en Diario de Pontevedra.

hai tamén outra documentación dispersa nos arquivos da Deputación de Pontevedra e na prensa da época que permitiría reconstruír con maior detalle a cronoloxía administrativa do proxecto.