mentres comemos caldo

- vouvos contra unha historia que ten moito que ver co noso oficio.

-si avoa Elisa, adoramos as túas historias.

-en 1229, un monxe de san Martiño de Lalín, un tal Xoán Mironas, de orixe siria ou grega, nom atopou mellor maneira de escribir as súas rogativas que descamiñar un pergameo dunha das mesas do escritorio do mosteiro.

un compañeiro copiaba nel o método dos teoremas mecánicos, de Arquímedes, fundamental para as matemáticas clásicas. un texto que logramos recuperar hai ben pouco. tamén estaba a copiar as diatribas de Epicteto, transmitidas polo seu discípulo Flavio Arrio. pero destas só se conservan catro dos oito libros que menciona Flavio e inda nom demos con ningunha copia completa.

Mironas procedeu a raspalo ata que quedou listo para volver utilizalo. era un daqueles monxes que detestaban a ciencia e boicoteaban a copia de textos científicos e filosóficos. entre iso e que os materiais de escritura eran caros e escasos o que el fixo era un proceder bastante frecuente por parte dalgúns irmáns.

coma un amigo seu, teólogo e expulsado de Roma, que traballara na Biblioteca Vaticana e alardeaba de ter alterado fragmentos de máis de 1500 anos de antigüidade adecuándoos a pensamentos acordes á súa ideoloxía.

a comisión que decidiu a súa expulsión alegou que tamén quixera destruír valiosos tratados médicos gregos substituíndoos por cartas de liturxia bizantina. a investigación que se abriu en san Martiño pola perda do traballo de Saulo Diniz, que así se chamaba o compañeiro de Mironas, saldouse botándolle a culpa a un roubo que se produciu nas estancias dos frades un día de festa.

no XXI chegouse a dispor de ferramentas de IA que permitían descubrir moitos deses textos borrados e considerados, polo tanto, irrecuperábeis. un estudo publicado na prestixiosa revista científica mathematica proporcionaba unha fórmula e un método que logo puideron ser aplicados para ler códices alterados, algúns máis de catro ou cinco veces.

estas novas técnicas permitían recuperar a serie textos que nalgún tempo pasado se consideraran inútiles ou prexudiciais, ilustrando a evolución da nosa cultura e de moitos dos seus protagonistas anónimos ao longo do tempo.

-querida avoa, que nos ensina isto para as nosas tarefas diarias?

-prezada Eva, se o queres saber primeiro tes que acabar todo o caldo que tes na cunca.

cusanqueiro

e se de repente nom parara de nevar

un - no súper as etiquetas fuxían tanto que precisarían pasaporte se se lles ocorrera regresar.

porque aquelas letras, impertinentes e esquivas, rebeláranse difusas.

dous - agora, polas mañás, cando ergo a persiana, sempre remeda a melodía do corpo as cadernas dun galeón coma o de Manila.

nom hai público. pero se o houbese aplaudiría a langrear.

tres - as pernas advírtenme do meu atrevemento audaz e baril se dou tres pasos á carreira. prefiren que o autobús marche sen nós.

igual sospeitan que nunca me gustou moito compartir asento con descoñecidas.

catro - o espello delata as liñas de prata coma se o inverno nom chegara sempre a tempo abondo.

ata me sorprende o inconsciente e divertida que vai ser a nova estación.

cinco - as voces mergúllanse no mar e chámanme desde alá abaixo. e teño que orientarme pero a súa frecuencia obstínase en variar cada pouco.

improvisar xa nom garante saber cantas sílabas son.

seis - e descubrín que os porrais hai que aprecialos máis ao xeito: respirar, respirar, respirar.

e logo se iso seguir arranxándoos e quitar os piollos da lingua.

sete - tamén descubrín que na peonil as novas cores compiten por debuxar a aureola máis improvisada da rúa.

nom hai cámara que faga foto que as poida representar naquela pasarela.

oito - quéreme tanto a xente que os petos deciden imitala e póñense a facer bromas comigo. eu poño as chaves da casa no de atrás e cando as vou buscar diante da porta nom están.

mudáronse sen dicirme nada.

nove- se ata a calor me sube polo pescozo arriba coma un ascensor sen botóns e teño que sentarme un nada nun banco de balde que presta servizo instantáneo.

e o banco está frío nas coxas, sobre todo nas coxas.

dez - aquela noite, sen embargo, acabei nunha sala de cine e a película era misteriosa, un mundo de siluetas que me puxen a descifrar e completar.

tan entretida estaba que palpabreei e acenderon as luces da sala e as butacas seguían sendo case vermellas.

coda - cada segundo é unha aventura. inda que, bem pensado, todos os finais inclúen un suspiro e cóntanme que ao termo experiméntase sempre o mesmo sabor.

cusanqueiro

marchar e vivir

-Lucas, para xa con isto de tirar migalliñas de pan ao chan para que Gato as lamba.

foi o xesto inmediato de recollelo, sacudilo e bicalo -marrán que es, fillo- antes de metelo no cubo do lixo, agora repentinamente obediente.

paraliceime e sentín os pés espidos na neve e os dedos azuis. a barriga baleira e o medo.

 

outro día camiñando sen saber onde. os adultos borboriñaban, para darse azos, que a guerra estaba acabando pero ao día seguinte sempre volviamos ter diante unha estrada sen final.

 

caín e Flora axudoume.

 

-ti mira os meus pés, mira como se moven un detrás doutro. nom mires cara adiante, que nom te sobresalten nin os berros nin os cans nin os tiros. mírame a min e mira os meus pés. nom fagas caso de nada, nin de ninguén. mírame e mira os meus pés.

 

nalgún momento, pasados uns días os soldados xa nom falaban alemán e xa nom berraban nin golpeaban nin mataban a ninguén e apareceu unha cunca quente con caldo nas miñas mans e mirei a Flora.

 

-agora xa podes mirar o sol, ou as árbores, ou o que queiras. xa podes mirar o mundo.

 

lembraba que a xente tamén é capaz de chorar cando vin aquelas bágoas colosais baixando polas fazulas de Flora. nim sequera mamá chorara a tarde que soubemos que me levaban.

 

o mundo doume un nome novo, unha casa pequena, outra lingua que aprendín. estudei, traballei. coñecín homes que nom me repugnaban e ao pai de Lucas e Telmo.

 

-mamá, volve oh! xa estás outra vez mirando a ningures. nom me gusta que fagas iso.

 

-e a min nom me gusta que xogues con Gato dentro da casa. os cans teñen sitio abondo no xardín.

 

recollín o pan que quedaba no chan e expliqueille que a comida merece respecto e os que nom a teñen máis.

 

esa mesma tarde abrín a caixa de latón coas postais de Flora. fora costureira, tivera netos, e aprendera a rir outra vez. naquelas liñas contábame que acababa de ensinar á súa neta a facer pan, que as mans pequenas sempre lle lembraban algo que non sabía explicar.

 

cusanqueiro

ninguén ten dereito a obedecer. Arendt e a obediencia

atribúese a Hannah Arendt o lema ninguén ten dereito a obedecer. perseguida pola súa orixe xudía, fuxiu da Alemaña nazi. despois da IIGM, unha das súas contribucións foi esclarecer as consecuencias e responsabilidades no Holocausto. o seu traballo no xuízo de Adolf Eichmann en Xerusalem é particularmente coñecido.

durante o xuízo, o criminal invocou a filosofía moral de Immanuel Kant para xustificar as súas accións. afirmou que seguira o imperativo categórico, interpretándoo como obediencia absoluta ás leis e ordes do Estado. en realidade, terxiversou o pensamento kantiano.

para Kant, a moralidade require actuar segundo principios universais elixidos libremente pola razón, nom por submisión cega á autoridade. Hannah Arendt destacou esta falsificación ao describir a Eichmann como exemplo da banalidade do mal: un burócrata incapaz de pensar moralmente e de asumir responsabilidade persoal polos seus actos. e afirmou, rotunda, como Kant, que ninguén ten dereito a obedecer.

sen embargo, Arendt considera que, ben ao contrario do alegado por Eichmann, o imperativo moral en Kant exixe que cada persoa, en cada acción, debe considerar por si mesma se a máxima da súa acción pode converterse nunha lei universal. [...] é, de feito, o extremo oposto á obediencia! porque todas somos lexisladoras.

outra cuestión é que poidamos deducir disto que Arendt estivera realmente convencida de que existe un dereito xeral, independentemente das circunstancias, a nom obedecer.

que ninguén deba cumprir unha orde a sabendas da súa inxustiza ou criminalidade nom ten porque levarnos a concluír que a desobediencia sexa xeralmente aconsellable. Annette Vowinckel, unha estudosa da obra de Arendt, sinala que esta tamén expresou a opinión de que, unha sociedade só pode funcionar se os seus cidadáns cumpren as leis.

durante a pandemia, diversos movementos en ESP, EEUU e Alemaña utilizaron o discurso da desobediencia para opoñerse ás restricións sanitarias e ás medidas do Estado. En ESP, grupos próximos a Vox convocaron protestas contra o confinamento, acusando o goberno de ditadura sanitaria. en Alemaña, o movemento Querdenken combinou negacionismo, nacionalismo e teorías da conspiración. en EEUU, o trumpismo mobilizou milicias e manifestantes armados baixo o lema da liberdade individual.

hoxe, moitos destes grupos manteñen esa retórica, convertendo a desobediencia nun dereito mal entendido que xustifica o rexeitamento das normas democráticas. alegan que ninguén ten dereito o obedecer, é dicir, que estamos lexitimadas para desobedecer, en vez de que somos sempre responsábeis das consecuencias do que decidimos facer, dadas as circunstancias, como realmente defendían tanto Kant como Arendt.

@xindiriz, 2025

a incógnita AM, &2

o segredo

nunha casa da Suburra serve un prato de pasta a amigos íntimos, entre risas.

—aquí podo esquecer quen som, mesmo se me sae mal a salsa.

—pero, mimadriña, tamén che sae mal a salsa?

—como te quero, Pepe!!.

baile de carautas

aquela noite bailou cun home que nom coñecía ao compás dun ritmo nado no sur. cando cesou a música el quitou a máscara pero ela nom.

—nom, algunhas cousas só poden durar un baile.

e desapareceu deixándoo como extraviado.

o rastro das túas cartas

escribe ao home ao que tanto tempo amou e, ao acabar, dobra o papel, méteo nun sobre e molla cos beizos a lapela para pechalo.

garda a carta no medio dun álbum de fotografías no que xa hai outros sobres. algúns abertos, outros nom.

é só coa segunda cullerada do iogur que acostuma cear que sente que o vértice da lapela do sobre lle debeu cortar a lingua.

hai un rastro vermello que case transparente.

titular

cansa de apurar o paso decide deterse e plantarse diante daquel home que a apunta cunha cámara.

hoxe nom ten maquillaxe nim sorriso, a súa mirada é dura e decidida.

sobre o titular, 'ademais nom sabía facer nada práctico, nom sabía cociñar, aquelas salsas eran intragábeis', aquela foto suscita moitas interpretacións.

nas charlas de café a media mañá onde unhas ven tristura, outros ven forza. algúns discúteno ata enfadarse e a outras nom lles importa nada.

nunca lle acabara de gustar Pepe.

copista, Aurora - avoa, Flora - manuscrito rescatado, ZF4500 - biblioteca, Riazor - imaxe, www.123RF.es

a incógnita AM, 1

pingas

nom lonxe da Praza do Comercio pide un café allea á rebuldaina da maña de sábado, solleiro.

sérvello un mozo que se pon nervioso ao recoñecela. quizás veu algún dos seus traballos. e derrámao.

a ela esas pingas parécenlle querer trazar un corazón.

—nom pasa nada, hai lembranzas que duran máis que un café derramado.

sem espellos nim miradas

como lles pedira, no cuarto nom había espellos, e pasou a noite escribindo frases nun caderno sem pauta:

—o reflexo nom é verdade e as miradas falsifícanme. só aquí, nas sombras, podo ser invisíbel.

—mañá os focos tratarán de apagarme.

—cando durma ...

o encontro

recoñeceuna no vagón restaurante detrás daquelas gafas escuras, aquel veo tupido, e as lanzas de pelo negro sobre os ollos.

—miña nai dicía que eras unha deusa.

—só se alguén soña comigo. ti soñas comigo?

quitoulle da man o papel no que pretendía que escribira unha frase afectuosa. tamén o lapis e, dalgún xeito, convidouno a seguila.

a praia

a nena máis ela camiñan sobre a area mollada, sen falar. ata que outra muller chega correndo cara elas e abraza a rapaza, que xa nom salouca:

—nom me esquezas. eu nom o poderei facer.

—nunca.

cando chega á súa toalla ve como as dúas se van facendo máis e máis diminutas na tarde de verán onde semellaba que nom pasaría nada.

copista, Aurora - avoa, Flora - manuscrito rescatado, ZF4500 - biblioteca, Riazor - imaxe, www.123RF.es

o mariñeiro que nom se presentiu

hai quen di que sabemos cando é a nosa última travesía e que intuímos se regresaremos ou nom a porto.

pero todo iso son supersticións absurdas.

poderiamos verificar algo así se, por exemplo, atoparamos algunha bitácora que sobrevivira un naufraxio.

Manfredo levaba anos navegando en solitario, traballando para unha compañía galega contratada polo goberno chinés.

encontrárono dous mariñeiros filipinos que se achegaron ao seu barco, á deriva nom moi lonxe da illa de Arigara.

estaba inclinado sobre a mesa de navegación, coma se morrese de súpeto mentres escribía ou consultaba un mapa; coma se perdera as forzas e nom fose quen de erguer a vista para ver quen subía ao barco.

a calor, o vento seco e a sal do mar seguramente contribuíron a conservar as liñas da súa cara de xeito natural. todo semellaba intacto, as súas pertenzas, as fotos das nenas e unha carta a unha muller chamada Marta.

é extenuante ocuparme de todos os traballos do barco eu só. de escribir no diario os días que faltan para chegar a porto desde o punto de observación, de consignar que nom pasou absolutamente nada desde entón.

atópome ao oeste das Filipinas rumbo a Taiwan e boto de menos as nenas e releo unha e outra vez as cartas de Marta.

que son esas voces? por que nom podo erguer a cabeza? por que me sinto tan canso? que me está pasando?

imaxe, Dreamtime

copista, Helena - avoa, Flora - escrito rescatado, JS8743 - biblioteca, Ribeiro

afortunada

chámome Maruxa de Álceme e hoxe estiven deitada nunha cama na sala 2 da Casa Cultural da Alfama en Lisboa.

preparouse tamén unha mesa con 72 obxectos. había flores, plumas de aves exóticas, mel, un vaso de auga, … e tamén coitelos, cordas, cravos, e un revólver e seis balas.

calquera puido acceder desde as 12 do mediodía ata as 6 da tarde e nom se gardou rexistro das persoas que entraron alí.

cando un mozo decidiu encher o cargador do revolver e apuntarme no xeonllo esquerdo, a miña roupa xa a volveran farrapos e estaba practicamente espida. tiña feridas de cravos e cortaduras.

aquel mozo disparoume unha vez na perna esquerda e quebroume a tibia. logo deixou a arma na mesa e saíu coa súa descarga de responsabilidade no peto.

nese momento faltaban 41 minutos e 38 segundos para as seis da tarde e son afortunada porque se as feridas fosen máis graves podería terme desangrado en só cinco minutos. sen embargo, o dano óseo, muscular e neurolóxico tampouco resultou ser menos grave.

segundo os médicos espérame un período de recuperación de quince días. iso quere dicir que dentro dun mes poderemos celebrar un evento similar en Compostela, como estaba previsto.

será o décimo de doce.

copista, Sara - avoa, Elisa - escrito rescatado, IP0402 - biblioteca, Ribeiro

peixes cegos

era habitual dos tugurios máis espesos. a un deles, na contorna de Lugo, levou unha amante, pero deixouna na barra diante dunha copa e perdeuse naquel labirinto abrazado a unha muller máis nova.

ela estaba casada e dicía ter cada paixón ocupando o seu lugar respectivo, pero namorouse daquel home ata o fondo onde rebolen os peixes cegos sen interese algún por experimentar a superficie.

imaxe, Shutterstock - copista, Ana - avoa, María - escrito rescatado, HR5025 - biblioteca, Beiras

os dons da muller práctica

cruzouse con ela diante da ventá dunha tenda da rúa principal. faloulle e ela devolveulle un sorriso. era unha rapaza roxa que viñera da aldea, e que traballaba de camareira nun hotel a carón do instituto.

desinibida, analfabeta, realista, alegre e decidida a todo. logrou que aquel mozo reprimido se liberara de si mesmo.

unha tarde de domingo foron ao cine e durante a sesión ofreceulle froitas que so se saborean na escuridade. a partir dese día desatouse nel unha tormenta incesante de culpa e celos retrospectivos.

era ela quen fixaba as normas e a ausencia de límites.

desbordábao con cartas ditadas ao conserxe do hotel durante as ausencias ou mantíñao a raia tirándolle do bocado para somerxelo na obscenidade máis rotunda sen deixar de protexer a súa vida doméstica, ata o detalle máis mínimo.

pero xa nom era de aldea, nim analfabeta e seguía a ser desinbida, realista, alegra e decidida a todo. e unha mañá de sábado recibiu unha postal que a fixo volver sorrir.

imaxe, gettyimages - copista, Ana - avoa, María - escrito rescatado, HR5025 - biblioteca, Beiras