Francisco de Seyxas e Lovera

ilustración - Miguelanxo Prado
la voz de Galicia

Francisco de Seyxas e Lovera (ou Seixas e Lobera, segundo as variantes documentais do apelido) foi unha das figuras máis extraordinarias e menos coñecidas da GZ do XVII. a súa vida constitúe unha verdadeira epopea atlántica e global nunha época na que a Monarquía Hispánica conectaba Europa, América, África e Asia. poucas biografías galegas reúnen unha experiencia vital tan ampla, desenvolvida en escenarios tan diversos e acompañada dunha produción intelectual tan abundante.

naceu arredor de 1646 na diocese de Mondoñedo, probablemente na propia cidade ou na súa contorna inmediata. era fillo de Juan López de Lobera e María Aguiar e Seixas. procedía dunha familia de certa relevancia social. os Vázquez de Seixas pertencían a unha antiga liñaxe fidalga galega, vinculada historicamente ao castelo de San Paio de Narla e a diversos señoríos do antigo reino de GZ, mentres que os Lobera estaban relacionados con outras familias nobres de longa tradición.

estadista, científico, corsario, navegante, cosmógrafo, capitán de mar e guerra, cronista do rei, … os títulos que se atribuíu a si mesmo son numerosos. porén, o único absolutamente seguro é que foi un aventureiro infatigable e un escritor de extraordinaria capacidade. gran parte do que sabemos da súa vida procede dos seus propios relatos, onde os feitos comprobables conviven con episodios difíciles de verificar. os seus contemporáneos xa advertiron esta tendencia. non por acaso o vicerrei do Perú afirmaría que as súas viaxes eran tantas que no es posible que quepan en el tiempo.

quedou orfo sendo neno, xunto con dous irmáns, e foi criado por parentes establecidos en Valladolid, Salamanca e Sanlúcar de Barrameda. realizou unha breve formación académica en Salamanca, mais a súa auténtica escola sería o mar. segundo algunhas fontes, os seus familiares, vinculados ao comercio marítimo, enviárono a perfeccionar a súa formación ao porto francés de Saint-Malo. tamén parece ter exercido unha notable influencia sobre el o capitán Juan de Miranda, que figura entre os seus primeiros protectores.

mellor que ninguén, o propio Seyxas resumiu os seus anos de aprendizaxe: desde mi pueril edad ... principié el navegar y tratar entre diversas naciones, empecé a aprender diversas lenguas pasando después a las partes de Levante hasta Esmirna y Constantinopla volviendo de estos viajes a Francia y pasando con el Embajador Tabernier al Gran Mogor en el Oriente.

estas palabras describen unha mocidade excepcional. sendo apenas un adolescente percorreu o Mediterráneo oriental, visitou Esmirna e Constantinopla e entrou en contacto coas grandes rutas comerciais que unían Europa e Asia. posteriormente integrouse na expedición encabezada polo célebre viaxeiro francés Jean-Baptiste Tavernier, comerciante, explorador e coñecedor do Imperio Mogol. aquela experiencia permitiulle coñecer de primeira man realidades políticas e culturais moi afastadas do mundo europeo.

noutro dos seus relatos escribiu: me pasé con una nao de portugueses a las costas de la China y de allí a las Molucas y con holandeses dellas a Holanda navegando por el mar del Sur hasta salir a la Mar Océano por el pasaje del Mayre llegando después a Holanda.

durante varios anos navegou con portugueses e holandeses polas costas da China, o arquipélago das Molucas e outras rexións do sueste asiático. nun tempo no que moi poucos europeos completaban percorridos semellantes, Seyxas acumulou unha experiencia verdadeiramente global.

en 1668, segundo el mesmo relata, habiéndome vuelto a España pasé a Indias. integrouse nas flotas da carreira americana e percorreu boa parte do continente. en 1671 embarcou na expedición dirixida por Enrique Enríquez de Guzmán rumbo a Veracruz. nos anos seguintes visitou Venezuela, Panamá, a Habana, Cartaxena de Indias, Bogotá, Quito e Guayaquil, coñecendo de primeira man os principais centros administrativos e comerciais do imperio.

retornado a Europa, instalouse durante un tempo en Ámsterdan e Hamburgo. alí, segundo afirma, xunto con vinte e tres compañeiros armamos un navío y un patache con quien pasamos a las costas de China y de Siam a comerciar. esta nova expedición, realizada entre 1674 e 1676, supuxo unha nova circunnavegación do planeta. regresou polo estreito de Magalhães e o paso de Le Maire, na Terra do Fogo, experiencia que influiría decisivamente nos seus futuros traballos cartográficos.

os beneficios obtidos permitíronlle converterse en armador da súa propia fragata, La Concepción, de douscentos toneis e vinte e seis canóns. a bordo dela dedicouse durante anos ao comercio entre Europa, África e América. el mesmo lembraría que me divertí en comerciar en diversas partes de Europa y de la África Guinea y Angola. esa actividade incluíu a participación nos circuítos do tráfico escravista, práctica habitual entre as potencias marítimas da época.

en 1683 recibiu patente de corso de Carlos II, servindo contra Francia siendo capitán de corso en los mares de Flandes. como ocorría con numerosos navegantes do seu tempo, as fronteiras entre comercio, corso, espionaxe e contrabando eran frecuentemente difusas. aquelas actividades proporcionáronlle ingresos, mais tamén inimigos e problemas xudiciais.

rematada a guerra, trasladouse a Madrid coa intención de iniciar unha carreira administrativa. rodeado de sospeitas e acusado por algúns de actuar ao servizo de intereses estranxeiros, procurou a protección do poderoso Marqués de los Vélez, presidente do Consello das Indias. grazas a ese apoio publicou en 1688 a súa obra máis coñecida, Theatro naval hydrográphico, un dos tratados náuticos máis ambiciosos da España barroca.

a obra abordaba cuestións relativas ás mareas, correntes mariñas, ventos, magnetismo terrestre, variación da agulla de marear e técnicas de navegación. moitas das súas observacións resultaban innovadoras para a época e revelaban unha combinación pouco frecuente de experiencia práctica e reflexión teórica.

a esta seguiron outros traballos fundamentais, como Descripción geográphica y derrotero de la región austral Magallánica (1690), Mapas de todo el orbe, con los puertos principales de ambas Indias (1692), Piratas y contrabandistas de ambas Indias (1693) ou Gobierno militar y político del reino imperial de Nueva España (1702). tamén redactou numerosos manuscritos inéditos dedicados ao comercio mundial, á economía monetaria, á minería, á cosmografía, á construción naval e á administración imperial.

en 1690 foi mesmo designado capitán de mar y guerra da Armada do Océano, aínda que o nomeamento nunca chegou a facerse efectivo.

en 1692 obtivo o cargo de alcalde maior da vila mexicana de Tacuba. non está claro se o conseguiu pola protección dos seus valedores, pola entrega ao Consello das Indias das Táboas geraes de toda a navegacion de João Teixeira Albernaz ou mediante compra directa, práctica habitual na época. chegou a México acompañado da súa esposa, María Damiana Cuevas, de dous criados e dunha considerable débeda. 

a súa experiencia americana resultou desastrosa. segundo a súa versión, o vicerrei Conde de Galve favorecía outro candidato e dedicouse a obstaculizar a súa administración. segundo as autoridades coloniais, pola contra, Seyxas estaba implicado en abusos, débedas, corrupción e manipulación monetaria. o resultado foi unha sucesión de procesos xudiciais, multas e encarceramentos que o levaron a renunciar ao cargo en 1694.

desterrado a Veracruz en 1695 para ser enviado á Península e posteriormente aos presidios norteafricanos, decidiu fuxir. en 1696 iniciou unha longa peregrinación por Guatemala, Nicaragua e Panamá antes de chegar ao Perú. alí entrou en conflito co vicerrei Conde de la Monclova, a quen presentou proxectos para combater o contrabando estranxeiro. lonxe de obter apoio, foi acusado de ser embustero, mentiroso y maledicente e de espallar rumores alarmistas sobre a actividade pirata no Pacífico.

a súa vida continuou entre persecucións, proxectos mineiros e novas viaxes polo Caribe. frecuentou escenarios lendarios da pirataría como Port Royal, Nassau ou a illa da Tartaruga, converténdose nun observador privilexiado dun mundo que máis tarde inspiraría innumerables novelas de aventuras.

tras ser apresado por piratas franceses e ante a persecución das autoridades españolas, instalouse en Francia. desde 1702 residiu en París e Versalles, onde obtivo unha pensión da coroa francesa a cambio de redactar informes e memorias sobre América e o Imperio español. escribía regularmente ao ministro de Asuntos Exteriores, o Marqués de Torcy, e tamén a Felipe V, a quen lembraba os servizos prestados e lamentaba ter sido maltratado de los virreyes y de otros presidentes nun sistema onde los títulos y cédulas reales son ... como las hostias sin consagrar.

en 1704 o Consello recomendou que deixasen de tramitarse os seus memoriais. a partir dese momento pérdese practicamente o seu rastro. todo indica que morreu exiliado en París arredor de 1705, cando a guerra de Sucesión española xa estaba en pleno desenvolvemento.

a vida de Seyxas resulta fascinante non só polo que fixo, senón tamén pola maneira en que a contou. proclamaba ter tratado con los mayores y sabios matemáticos de las cuatro partes del mundo y con los mayores políticos e gabábase de estar enseñando a diversas personas de calidad y navegantes extranjeros las artes que dependen de la matemática, astronómica y náutica. afirmaba contar coa aprobación de los más prácticos y teóricos de diferentes naciones» e con «millares de testigos.

aínda que carecía dunha formación académica sólida, a súa obra sorprende pola amplitude temática e pola capacidade para integrar observación directa, experiencia práctica e lecturas en diversos idiomas. interesábase pola historia de América, pola orixe dos pobos americanos, pola química, pola metalurxia, pola economía, pola navegación e, sobre todo, pola política.

como pensador, defendía a lexitimidade da expansión hispánica, mais tamén criticaba con dureza a corrupción administrativa, a ineficacia militar e a perda progresiva do monopolio comercial americano. denunciaba a incapacidade dos vicerreis para combater o contrabando, a desatención da construción naval e o abandono estratéxico do estreito de Magalhães, cuxa importancia consideraba fundamental para o control dos océanos.

a atención internacional que hoxe recibe débese especialmente ás súas contribucións cartográficas, ás súas reflexións sobre navegación e ás súas teorías sobre a variación magnética terrestre. proclamaba o valor da ciencia como motor da historia e defendía que os gobernos debían protexer e recompensar os seus cultivadores. por iso adoita considerárselle unha das figuras máis destacadas do movemento renovador da ciencia española de finais do XVII.

especial interese espertou nos últimos anos a hipótese formulada polo historiador Felipe Debasa Navalpotro, segundo a cal Seyxas podería ter sido o primeiro europeo en describir e cartografar terras antárticas durante unha navegación realizada en 1678. de confirmarse, converteríase nun precursor da exploración da Antártida máis dun século antes das expedicións tradicionalmente consideradas descubridoras.

desde París escribía a Felipe V lembrándolle as inmensas riquezas do imperio e denunciando que estaban a ser malgastadas por ministros incompetentes e por potencias rivais. soñaba cunha colaboración efectiva entre as coroas de España e Francia que permitise conservar a integridade do imperio americano e facer fronte ao poder crecente de Inglaterra e dos estados protestantes do norte de Europa.

Francisco de Seyxas e Lovera encarna como poucos o espírito aventureiro, universal e contraditorio da GZ marítima da Idade Moderna. navegante, comerciante, científico, memorialista e polemista, foi un auténtico polímata barroco que percorreu catro continentes, observou culturas moi diversas e tentou comprender un mundo que estaba a entrar na primeira globalización. esquecida durante séculos, a súa figura emerxe hoxe como unha das máis singulares da historia galega.

REFERENCIAS BIBLIOGRÁFICAS

-Debasa Navalpotro, Felipe (2025): O estadista Seyxas de Mondoñedo, primeiro descritor e cartógrafo da Antártida (1678).

-González Mezquita, María Luz: «Como el pájaro de Arabia: apología de la monarquía de España y construcción de memoria a finales del XVII».

-Grafenstein, Johanna von (2002): «El Golfo-Caribe en la obra de Francisco de Seijas».

-McCarl, Clayton (2011): The Writings of Francisco de Seijas y Lobera. Hispanic Society of America, Nova York; edición da Fundación Barrié, 2012.

-Pérez-Mallaína Bueno, Pablo Emilio (1986): estudos sobre Francisco de Seijas y Lobera e a navegación hispánica do XVII.

-Rodríguez Fernández, Pablo («Vivín»): diversos traballos de investigación e divulgación sobre Francisco de Seyxas e Lovera.

bórrame

flaticon

nunca me gustara como pronunciaba nós ... como se contribuiramos por igual a remendar e dulcificar feridas.

propuxen borrar tamén mensaxes e contactos en común.

—é mellor así.

asentiu, coma sempre, pero pareceume que tampouco agora entendería nada.

deixei que mirase mentres ía eliminando frases medidas, silenzos mal interpretados, cesións que semellaran pequenas. resultoume groseiro, como se estivéramos diseccionando as entrañas dunha criatura putrefacta.

e volvinme enfadar comigo mesma cando volvemos pasar polo lugar a partir do que comprendín que me estaba deixando destruír.

—borrarei todo.

fíxeno e o buxán foi inmediato, limpo e sen verniz.

—e ti? —preguntei.

titubeou. sempre cambaleaba e iso facía dela algo monstruoso e a min esborrallábame trazo a trazo.

naquel audio a miña voz soou máis feble e máis exposta do que lembraba. reproduciuna enteira, coma se esperase unha reacción que tiven que esforzarme en reprimir.

nin fixen preguntas nin dixo nada. apareceu na súa cara entendemento puro, sen dramatismo.

sorrín.

—agora si —dixen— agora xa está todo.

nom quedaba nada que borrar. só o que xa nom dependía de nós.

fallo emocional inducido

dreamstime

había dous anos que traballaba nun serradoiro de néboa na ría de Ferrol. as vellas naves dos estaleiros producían condensadores climáticos para as cidades do norte-norte, e o vapor que o cubría todo oxidaba os pulmóns en poucos meses.

sen embargo os ciborgues non tusiamos.

 

un algoritmo de rendibilidade, BALDR-3, exercía de director real da empresa, da que era propietario un consorcio do Ourense interior. BALDR-3 decidía horarios, subministracións e afectos. porque os afectos son produción e a produción beneficios. como aprendín alí.

 

Iria vivía nos barracóns humanos. nom tiña apelidos porque os humanos xa nom os conservan nas zonas industriais. así son máis doados de trasladar dun lugar a outro, como caixas ou animais de carga.

 

Iria supervisaba os meus niveis emocionais cada mañá. sentaba diante miña, cunha luz azul atravesándolle as olleiras e preguntábame segundo o guión que lle proporcionaran,

 

—aínda pensas en min cando remata o turno?, sentirías medo se eu morrese? a idea de fogar asóciala a min?

 

respondía mentres lle medían a pupila e o tremor das mans, as microdilatacións do desexo. se ambos reaccionabamos dentro dos parámetros previstos, o sistema aumentaba a miña continuidade vital.

 

nin ela nin eu fomos nunca realmente relevantes. o importante era o incesante xiro das turbinas.

 

decidiuse deixala sen comer durante tres días, mudoulle a voz, e comezou a mirarme con resentimento.

 

BALDR-3 concluíu que a deterioración afectiva xeraría un decrecemento do meu rendemento cognitivo. e así sucedeu, menos coordinación, maior número de erros, explosión de válvulas e morte de once traballadores humanos na sección térmica.

 

fallo emocional inducido, foi a conclusión dos inspectores de PRL.

 

a nova apareceu nos medios aclarando que unha empresa rival precisaba paralizar o noso proxecto durante dous meses para afundir accións e mercar a nosa infraestrutura a bo prezo. manipularon a Iria para manipularme a min. máis económico que a sabotaxe das máquinas.

 

os humanos nom acaban de entender que a nosa dependencia emocional nom é ningunha garantía ética. nom é para protexelos a eles porque o amor nunca foi nin será o centro deste sistema nin de ningún outro.

 

este sistema descubriu, nin máis nin menos, que os sentimentos humanos son unha fonte de enerxía moito máis barata e abundante que calquera outra.

 

en Silleda e Rodeiro, as antigas instalacións gandeiras mudaron en granxas onde miles de humanos están conectados a módulos de estimulación límbica. críanlle vínculos artificiais con ciborgues industriais de alta capacidade e destrezas.

 

deste xeito se unha corporación quere deter unha mina ou un porto automatizado, abonda con alterar as emocións dos doantes humanos asociados, ansiedade, abandono, ou odio. e o ciborgue vinculado colapsa en cuestión de días.

 

visto en perspectiva as vellas ondinas eran moito máis afortunadas porque sufrían unha única morte. se conseguían que ningún home as amase desaparecía coma se nunca tiveran existido. nós morremos continuamente a intervalos pequenos e administrativos.

 

e o peor é que sigo sen saber se aquilo que Iria sentiu por min durante aqueles meses era real. ou se o real deixou de importar hai xa demasiado tempo.

Burrito e outras gatas

dreamstime

somos cinco e máis cinco gatas, e sospeito que elas saben perfectamente que somos nós os adoptados. 

quen pensa que manda na casa é María. ten ademais un talento extraordinario para atopar noivos adorábeis e outro aínda maior para rebentarlles o corazón ao cabo de pouco tempo, coma quen cansa de comer lumbrigante logo dunha semana e precisa un novo sabor que a relaxe.

 

as gatas chegaron unha detrás doutra. Gata, Morcega, Neves son negras, Pólvora é gris e Burrito semella filla dun gato bravo.

 

os meus decidiron —por suposto, sen me consultar— que cada un de nós sería responsábel emocional dunha delas;  como nas partillas das herdanzas, pero con máis pelo e máis cheiro a area mexada.

 

Gata é gordecha, un animal horizontal que pasa vinte horas ao día durmindo en posicións incompatíbeis coa calquera outra columna vertebral excepto a súa. Pólvora vive en estado de guerra preventiva contra, entre moitas outras cousas, as moscas, as bolsas, e os seus propios reflexos. Neves é a máis elegante, unha aristócrata que mira para nós coa mesma expresión coa que unha condesa decadente observaría desde a ventá do seu pazo como o lume devora os cuartos do servizo. Morcega é melancólica; pasa horas na ventá mirando cara fóra musitando sobre unha vida anterior.

 

e logo está Burrito, de quen son responsábel. segundo Lucas, de bebé, era un roliño de manta mexicana con patas.

 

todo ía razoabelmente mal ata que unha tarde sen sol María viu nas RRSS un vídeo sobre microtraumas felinos e decidiu que as gatas —sobre todo Burrito— precisaban atención psicolóxica especializada.

 

Gata pasou de ser un animal preguiceiro a padecer trastorno depresivo de baixa intensidade. Pólvora sufría agresividade reactiva vinculada á sobreestimulación ambiental. e a Morcego, que evalúa o mundo co abatemento dun monarca exiliado, diagnosticáronlle ansiedade existencial crónica.

 

e Burrito, Burrito converteuse no caso máis grave.

 

—está rara desde a castración —dicía María mentres a observaba unha psiquiatra nun documental escandinavo—. ademais, chamarse Burrito sendo femia puido provocarlle un conflito identitario. e ti, papá, coa túa actitude tampouco axudas nadiña.

 

—seguro que nom lle prestou a atención debida durante a nosa viaxe a Punta Cana. e así está a pobre agora que nom para de trabarse no rabo.

 

Burrito, allea a todo, esnacaba unha bolsa do Familia.

 

pero a teoría foi medrando. cada comportamento normal converteuse nun síntoma. se Gata rabuñaba o sofá, era unha conduta disruptiva derivada da frustración emocional. se Morcego desaparecía oito horas e volvía cheirando a gasóleo, era evasión disociativa. se Pólvora atacaba os cordóns das zapatillas, falábase xa de impulsividade patolóxica.

 

e se Burrito nos espertaba ás tres da mañá derrubando cadeiras pola casa adiante, aquilo nom era unha gata facendo cousas de gata: era hiperactividade compensatoria post-traumática.

 

Telmo, que probabelmente ten máis sentido común ca todos nós xuntos, preguntou un día:

 

—e nom pode ser simplemente que sexan gatas que fan cousas propias de gatas?

 

María mirouno con lástima, como se fose un troglodita incapaz de comprender a fondura da psique felina. nom me atrevín a defendelo e seguín lendo a Voz. o tema do día eran as repercusións económicas das decisións do Presidente Donaldo Trompeta alén do océano. o noso presidente, Rodríguez Beiras, reaccionara viaxando a China para pechar un novo acordo comercial que trouxera novas fábricas de coches eléctricos ao noso país, entre as críticas dos de sempre.

 

despois chegaron os tratamentos, feromonas relaxantes, música terapéutica para gatas sensíbeis, ou gotas naturais feitas en Finlandia que custaban máis ca o seguro do coche. Lucas tomou partido por María e decidiu colaborar facendo sesións de acompañamento emocional con Morcega; basicamente pasaban horas mirándose sen falar e intentando pestanexar o menos posíbel.

 

e mentres tanto, as gatas seguían facendo exactamente o mesmo de sempre.

 

unha noite, Burrito insistiu ata que a deixei durmir connosco na cama. arrebolouse, pequena e quente, contra min mentres María, no cuarto do lado, probabelmente escoitaba os audios dun outro ex-noivo  ao que bimbara coa escusa de que nom era máis ca un DJ fracasado e criptobro en bancarrota. sorrín, inda sabendo o que un sinte cando queda sen abeiro.

 

mirei para a gata, completamente allea a diagnósticos, etiquetas e explicacións clínicas. e pensei que quizais estamos facendo iso tamén con nós mesmos: converter cada tristeza nun trastorno, cada rareza nunha síndrome e cada dor nunha patoloxía que hai que resolver axiña.

 

Burrito abriu un ollo, bocexou e marchou cara á cociña para volver roubar xamón.

 

sospeitei que, sen dúbida, era a criatura máis leda daquela casa.

nin banal nin escuro: o dereito a entender

no seu artigo la tiranía de la cultura de la explicación, Ricardo Jonás G. describe unha sociedade obsesionada coa compulsión de comprendelo todo de maneira inmediata. segundo el, vivimos nun contexto cultural incapaz de tolerar o misterio, a ambigüidade ou a experiencia de nom saber exactamente que pensar diante dunha obra artística, unha idea ou mesmo unha emoción. todo debe vir acompañado de explicacións previas, contextos, glosarios interpretativos e finais explicados que eviten a incomodidade de sentirse perdido. para o autor, esta tendencia produce unha manualización do mundo: a arte, a política e as relacións humanas convértense en obxectos perfectamente etiquetados que deben ser consumidos seguindo instrucións precisas. o misterio pasa así de ser unha experiencia fértil a converterse nun problema que hai que resolver rapidamente.

a tese é suxestiva e conecta cunha sensación bastante estendida: a de que internet e as RRSS aceleraron a necesidade de opinar, comprender e posicionarse de forma instantánea. mais o texto tamén cae nunha idealización excesiva da opacidade e nunha sospeita algo arrogante cara á claridade. porque, ao final, a crítica á cultura da explicación parece esquecer algo esencial: explicar nom é necesariamente domesticar o pensamento. moitas veces é exactamente o contrario.

o artigo presenta a explicación como unha forma de control brando. segundo o autor, quen explica decide o marco interpretativo aceptábel, delimita o significado correcto e neutraliza calquera experiencia incómoda ou aberta. hai parte de verdade niso. certas industrias culturais producen interpretacións empaquetadas que condicionan a maneira de consumir películas, música ou literatura. pero desa constatación nom se deriva necesariamente que a explicación sexa sospeitosa en si mesma. a alternativa implícita do texto —reivindicar o dereito a nom entender— corre o risco de converter a confusión nun valor intelectual automático.

e aí aparece un problema importante: historicamente, a escuridade tamén funcionou como mecanismo de poder.

durante séculos, o coñecemento estivo controlado por minorías que empregaban linguaxes deliberadamente inaccesíbeis. a filosofía escrita para iniciados, a teoloxía en latín, o xuridicismo incomprensíbel ou certas formas de crítica cultural nom producían necesariamente pensamento máis profundo; moitas veces simplemente marcaban quen pertencía ao círculo dos que saben e quen quedaba fóra. a dificultade converteuse así nun signo de prestixio social. por iso resulta problemático presentar a claridade como unha forma de infantilización. ás veces, facer algo comprensíbel é precisamente un xesto democrático.

o artigo lamenta que antes de ver unha película xa consumamos vídeos co final explicado ou que antes de observar un cadro leamos o texto da parede do museo. mais esa crítica esquece que moitas persoas accederon á arte, á filosofía ou á historia grazas precisamente á mediación pedagóxica. o problema nom é que existan explicacións; o problema aparece cando esas explicacións substitúen completamente a experiencia persoal ou cando se presentan como interpretacións únicas e pechadas.

porque explicar nom equivale necesariamente a eliminar o misterio.

un profesor que consegue facer comprensíbel a teoría da relatividade nom destrúe a marabilla do universo. un crítico que contextualiza unha novela nom anula a experiencia estética do lector. un divulgador científico que traduce conceptos complexos a unha linguaxe accesíbel nom empobrece o coñecemento; amplía o acceso a el. hai unha diferenza fundamental entre simplificar ata a banalidade e facer intelixíbel algo complexo. o artigo tende a confundir ambas cousas.

ademais, a reivindicación da ambigüidade pode resultar especialmente cómoda para quen xa posúe capital cultural. é máis doado celebrar o dereito a nom entender cando un xa domina os códigos simbólicos necesarios para moverse en determinados espazos intelectuais. mais para moita xente, a explicación nom representa unha imposición moral, senón unha oportunidade de acceso. comprender unha obra, unha teoría ou un debate político pode ser unha experiencia profundamente emancipadora para quen tradicionalmente quedou excluído dese tipo de conversacións.

hai tamén unha contradición interesante no propio artigo. mentres critica a obsesión contemporánea pola explicación, dedica centos de palabras a explicar detalladamente por que a explicación é problemática. o texto participa así da mesma lóxica interpretativa que denuncia. e faino, ademais, empregando unha estética moi recoñecíbel da ensaística actual: frases longas, ton desencantado, ironía xeracional e unha certa teatralización da lucidez intelectual. nom fala desde fóra da cultura contemporánea; é un produto plenamente integrado nela.

por outra banda, existe hoxe un risco bastante máis grave que o exceso de explicación: o exceso de superficialidade. nun contexto dominado pola desinformación, polos discursos conspirativos e pola manipulación algorítmica, a capacidade de explicar con claridade converteuse nunha ferramenta esencial. deixar as cousas envoltas nunha nebulosa permanente nom produce necesariamente pensamento crítico; ás veces simplemente facilita a confusión e a autoridade arbitraria de quen aparenta profundidade sen dicir nada verificábel.

de feito, moitas formas de poder dependen precisamente de que a maioría nom entenda. a economía financeira, os contratos tecnolóxicos, a linguaxe xurídica ou determinados discursos políticos sobreviven grazas á súa opacidade. nun mundo así, defender o dereito a comprender nom parece un síntoma de infantilización cultural, senón unha necesidade democrática básica.

por suposto que existe unha ansiedade contemporánea pola interpretación inmediata. por suposto que as RRSS favorecen respostas rápidas e opinións simplificadas. mais a solución nom pode consistir en converter o misterio nun fetiche intelectual nin en sospeitar automaticamente de toda vontade de claridade. o pensamento profundo nom nace necesariamente da confusión. ás veces nace dunha explicación rigorosa, paciente e honesta que permite percibir mellor a complexidade do real.

porque a claridade nom sempre é banalidade. e a escuridade nom sempre é profundidade.

REFERENCIAS:

 

Bourdieu, P. (1979). La distinción: Criterio y bases sociales del gusto. Madrid: Taurus, 1988.

neste estudo sociolóxico clásico, Bourdieu analiza como os códigos culturais e os hábitos de consumo intelectual funcionan como mecanismos de diferenciación e reprodución social. a obra resulta especialmente útil para interpretar a reivindicación da ambigüidade ou da dificultade como posíbels formas de capital simbólico e exclusión cultural.

 

Freire, P. (1970). Pedagogía del oprimido. Madrid: Siglo XXI Editores.

obra fundamental da pedagoxía crítica contemporánea. Freire entende o acceso á comprensión e á interpretación crítica da realidade como unha condición indispensábel para a emancipación social e política, defendendo a claridade comunicativa como unha práctica democrática e nom como unha forma de simplificación alienante.

 

McLuhan, M. (1964). Understanding Media: The Extensions of Man. New York: McGraw-Hill.

McLuhan examina o impacto dos medios de comunicación sobre os procesos de percepción, interpretación e construción do sentido nas sociedades contemporáneas. as súas reflexións permiten contextualizar criticamente a aceleración interpretativa e a necesidade de explicación inmediata propias da cultura dixital actual.

Lalín, 1682: arredor da fortaleza

Torre-fortaleza de Lalín
Faro de Vigo

en 1682, Lalín era pouco máis ca un pequeno conxunto de casas, hortas, camiños e terras de cultivo organizadas arredor dun elemento central: a fortaleza e torre pertencentes ao poderoso Conde de Lemos. grazas ao memorial presentado diante do rei Carlos II, coñecemos con relativo detalle como era aquel espazo e quen o habitaba.

a fortaleza constituía o auténtico corazón político e administrativo da xurisdición. nom era simplemente unha residencia señorial: nela atopábanse a audiencia, a cadea pública e as prisións da comarca. o alcaide, Jacinto Vázquez Taboada, exercía alí o control en nome do Conde de Lemos, administrando terras, cobrando rendas e supervisando os chamados diestros da torre, é dicir, as propiedades dependentes directamente da fortaleza. a presenza dun cárcere e dunha sala de audiencia revela ata que punto o poder señorial seguía estruturando a vida cotiá da GZ rural daquela época.

arredor da torre estendíase un pequeno tecido humano formado por escribáns, labregos, criados, taberneiros e foreiros. cada casa estaba vinculada a unha rede de contratos, foros e obrigas económicas. Simón de Lajosa, por exemplo, construíra unha casa nova preto da fortaleza e cultivaba unha horta e unha chousa aforadas polo alcaide. a cambio debía pagar cada ano oito ferrados de centeo. a terra non se entendía como unha propiedade libre, senón como un dereito condicionado pola dependencia señorial.

o espazo urbano organizábase tamén arredor dos camiños reais e da actividade económica. o río Bervia, coñecido daquela como río do Estanque e identificado hoxe coas Pontiñas, marcaba boa parte da paisaxe. próximo a el situábanse muíños, pontes e pequenas explotacións agrícolas. o escribán Rodrigo Fernández Gil vivía nunha casa de pedra con ventás e piso de lousa xunto ao Camiño Real, na ruta que comunicaba Donramiro con Lagazós. ao seu carón funcionaba unha taberna, rexentada por Gregorio Blanco, indicio de que a circulación de persoas e mercadorías xa xeraba unha certa vida social e comercial.

outro elemento fundamental era a feira. o día tres de cada mes celebrábase mercado nun campo cercado con tendas e murallas para expor os produtos. a feira actuaba como motor económico e como punto de encontro dunha sociedade fundamentalmente agraria. nun territorio disperso e ruralizado, estes mercados periódicos eran espazos de intercambio, negociación e relación social. resulta significativo comprobar como o campo da feira aparece integrado dentro das propiedades controladas pola fortaleza, reforzando a idea de que o poder económico e político permanecían estreitamente unidos.

as descricións do memorial permiten intuír tamén unha paisaxe moi distinta da actual. o territorio estaba formado por brañas, xesteiras, hortas, prados e herdades de pan levar, é dicir, destinadas ao cultivo de cereal. as lindes definíanse mediante referencias naturais e humanas: regatos, fontes, pontes, muros, camiños ou terras doutros veciños. a precisión coa que se detallan mostra a enorme importancia da terra nunha economía de subsistencia, onde cada ferrado cultivable tiña un valor esencial.

especial relevancia teñen os contratos forais mencionados no documento. o sistema de foros articulaba as relacións sociais e económicas da GZ moderna. o señor cedía o uso das terras a cambio dunha renda, normalmente pagada en especie: centeo, capóns ou outros produtos agrícolas. este modelo garantíalle ingresos constantes á nobreza mentres os campesiños aseguraban acceso á terra. porén, tamén consolidaba unha estrutura profundamente xerárquica e desigual.

o Lalín de 1682 aparece así como un espazo pequeno pero dinámico, situado entre o rural e o proto-urbán. a presenza de escribáns, camiños reais, feira periódica e administración xudicial indica que xa desempeñaba funcións comarcais relevantes, malia conservar unha dimensión modesta.

o valor do documento utilizado por Antonio Vidal reside precisamente nesa capacidade para devolverlle vida á historia local. máis alá das grandes guerras ou das figuras coñecidas, o memorial deixa ver a existencia concreta das persoas anónimas que habitaron Lalín hai máis de trescentos anos: o carcereiro que vivía dentro da torre, o taberneiro do Estanque, os labregos que cultivaban cereal ou os escribáns que administraban contratos e preitos. grazas a textos coma este, a historia deixa de ser unha abstracción e convértese nun espazo recoñecible, humano e próximo.

Referencias bibliográficas:

Archivo Histórico Nacional. Sección Nobleza, LEMOS, C. 1, D. 1. Apeos de los términos y propiedades de la mayordomía de Lalín y Deza en el reino de Galicia. Documento mandado realizar por Ana de Borja Centelles, nai e titora de Ginés Fernández Ruiz de Castro, Conde de Lemos.

Vidal Neira, Antonio (2016). “Lalín, año 1682”. Publicado 8out2016.

Historia de Galicia. Vigo: Edicións Xerais de Galicia.

A gran historia de Galicia. Santiago de Compostela: Editorial La Voz de Galicia.

Consello da Cultura Galega. Estudos e recursos sobre sociedade e territorio na Galicia moderna. Consello da Cultura Galega

o Hospitalillo de Lalín: orixes do edificio que hoxe acolle o IES LAXEIRO

edificio primixenio do Hospitalillo
La Voz de Galicia

quen entra hoxe no IES Laxeiro probablemente vexa un centro educativo integrado na vida diaria da vila e no presente dunha comarca dinámica. mais o edificio que durante décadas foi coñecido popularmente como o Hospitalillo agocha unha historia que fala da emigración, da educación, da solidariedade e tamén da transformación dun pequeno núcleo rural nunha das vilas máis activas do interior de GZ.

para entender as orixes deste espazo hai que regresar ao Lalín de comezos do século XX. Nun artigo publicado en 1925 no xornal El Ideal Gallego, o mestre Xesús Golmar Rodríguez describía unha vila en pleno proceso de cambio. Lalín deixaba atrás a imaxe dun villorrio estático y adormecido para converterse nun centro comercial en expansión grazas ás novas vías de comunicación e ás súas famosas feiras gandeiras. a estrada entre Ourense e Santiago enchíase de casas brancas, comercios, cafés, fondas e negocios que simbolizaban unha modernidade incipiente.

nese contexto de crecemento económico e apertura ao exterior aparece unha das claves fundamentais da historia do actual instituto: a emigración americana. moitos veciños do partido xudicial de Lalín marcharan a América buscando oportunidades e, coma sucedeu noutras partes de GZ, unha parte dese éxito económico retornou en forma de investimento social. en Bos Aires, xa en 1904, emigrantes lalinenses comezaron a organizarse arredor de proxectos colectivos destinados a mellorar as condicións de vida da súa terra natal. primeiro impulsaron a construción do cemiterio municipal, entregado ao Concello en 1908, e pouco despois xurdiu unha iniciativa aínda máis ambiciosa: crear un hospital-asilo de carácter benéfico.

a través da sociedade Hijos del Partido de Lalín, presidida por Benito Neira e integrada maioritariamente por emigrantes lalinenses —aínda que tamén participaron veciños doutros concellos de Deza e Tabeirós— promoveuse a construción dun centro destinado á atención sanitaria das persoas sen recursos. o proxecto contou ademais co apoio económico da emigración galega en Cuba, articulada arredor da sociedade homónima na Habana. a idea inicial era crear unha institución moderna que combinase asistencia sanitaria, asilo e educación elemental, coa posibilidade de ser xestionada no futuro polo bispado ou polas autoridades locais se estas asumían o seu mantemento.

o chamado Hospitalillo inaugurouse finalmente en 1922, aínda que cunhas dimensións máis modestas das previstas inicialmente. funcionaba como dispensario, cun médico e apenas seis camas, mais as dificultades económicas fixeron imposible sostelo durante moito tempo. o proxecto sanitario pechou aos poucos meses, revelando unha realidade habitual en moitas obras impulsadas pola emigración: levantar os edificios resultaba moito máis doado que garantir a súa continuidade económica.

Hernán Poza Juncar
SHPL, en
Historia de la Terra de Deza 

mais o peche nom significou o abandono do inmoble. pouco despois, en 1924, o edificio foi reconvertido en escola e comezou unha nova etapa decisiva para a historia educativa de Lalín. ao ano seguinte xa contaba con arredor de setenta alumnos e alumnas e estaba dirixido polo pedagogo Hernán Poza Juncal, pertencente a unha familia de tradición liberal e republicana. Poza introduciu métodos pedagóxicos avanzados para a época, afastados do ensino puramente memorístico, e impulsou iniciativas innovadoras como unha horta escolar realizada coa colaboración de José López.

aquel proxecto educativo encaixaba perfectamente coa visión modernizadora que unha parte da sociedade galega defendía durante o primeiro terzo do século XX: unha escola vinculada á práctica, á hixiene, á natureza e á formación integral do alumnado. o Hospitalillo convertíase así nun símbolo da renovación pedagóxica e do compromiso social da emigración galega.

a importancia social do edificio quedou tamén reflectida durante o verán de 1925, cando acolleu as Colonias Escolares de Pontevedra. ata Lalín chegaron nenos e nenas con problemas de saúde ou necesidades de fortalecemento físico para pasar un mes nun ambiente de aire puro e alimentación saudable. o clima da comarca era visto como un recurso terapéutico e educativo, en consonancia coas correntes pedagóxicas europeas que relacionaban saúde e aprendizaxe.

o artigo de Xesús Golmar tamén retrataba unha vila orgullosa da súa mocidade formada e das súas figuras intelectuais. entre os nomes destacados aparecía o astrónomo Ramón María Aller Ulloa, xunto con médicos, xuíces, avogados ou profesores universitarios. a educación aparecía xa daquela como un instrumento de ascenso social e como unha mostra do dinamismo dunha comunidade que quería deixar atrás o illamento rural.

co paso das décadas, o antigo Hospital-Asilo foi transformándose e adaptándose ás novas necesidades educativas ata acabar vinculado á historia do ensino secundario na comarca. o actual IES Laxeiro é, en boa medida, herdeiro directo daquela visión impulsada polos emigrantes: crear un espazo onde a educación servise para abrir oportunidades e construír futuro.

hoxe, cando o alumnado percorre os corredores do centro, deben saber que aquelas paredes naceron grazas ao esforzo colectivo dunha xeración emigrante que soñaba cun Lalín máis moderno, máis culto e máis solidario.

REFERENCIAS:

GOLMAR RODRÍGUEZ, Jesús (1925): “Lalín, año 1925”,  El Ideal Gallego, 15set1925.

VIDAL NEIRA, Antonio (2014): “Lalín, año 1925”, en blogue persoal de Antonio Vidal Neira, publicado 19mai2014.

do 600% ao absurdo: manipulación das porcentaxes no debate público

Robert F. Kennedy, Jr
RTVE.es

no debate político contemporáneo, os números teñen unha capacidade persuasiva enorme. as porcentaxes, en particular, poden facer que unha medida pareza máis impactante do que realmente é. pero, que ocorre cando esas cifras son, simplemente, incorrectas? unha recente polémica protagonizada por Robert F. Kennedy Jr. puxo este asunto enriba da mesa, abrindo un debate que vai máis alá da política e entra de cheo no terreo da alfabetización matemática.

a controversia nace das declaracións reiteradas de Donald Trump, quen asegurou en varias ocasións que o prezo dos medicamentos durante o seu mandato reduciuse en máis dun 100%, chegando incluso a falar de baixadas do 600% ou do 1000%. estas afirmacións, xa de por si problemáticas, foron defendidas recentemente por Kennedy nunha comparecencia no Senado, onde afirmou que existen dúas formas de calcular as porcentaxes.

a realidade é que nom as hai.

a afirmación: unha outra maneira de calcular. durante unha sesión do Senado, a senadora Elizabeth Warren cuestionou a Kennedy sobre a veracidade destas cifras, especialmente no contexto dos descontos anunciados na plataforma TrumpRx. en resposta, Kennedy expuxo o seguinte exemplo: se tes un medicamento que custa 600 dólares e o reduces a 10, iso é unha redución do 600%. posteriormente, reiterou esta idea, argumentando que se un prezo pode subir un 600%, tamén pode baixar na mesma proporción. a explicación pode parecer intuitiva a primeira vista, pero carece de base matemática.

a realidade: só hai unha forma correcta. en matemáticas, a variación porcentual calcúlase cunha fórmula estándar e universal e aplicándoa ao exemplo de Kennedy, a redución real é do 98,3%, nom do 600%. nom se trata dunha cuestión de interpretación nin de métodos alternativos. a matemática nom admite dúas versións neste caso: a afirmación é incorrecta.

por que nom pode existir unha redución superior ao 100%. para entender o erro, cómpre analizar que significa unha redución porcentual. unha baixada do 100% implica que o prezo chega a cero; é dicir, o produto sería gratuíto.

se seguimos aumentando a porcentaxe de redución, entramos en escenarios absurdos: unha redución do 200% implicaría que a empresa paga ao consumidor o prezo completo; un 300% significaría que o consumidor recibe o dobre do prezo; e un 600% implicaría que a empresa paga cinco veces o valor do produto por entregalo. estes escenarios nom só son irreais, senón que violan a lóxica básica do cálculo porcentual.

a orixe da confusión. parte do problema reside nunha asimetría fundamental: os aumentos porcentuais e as diminucións nom funcionan igual. un prezo pode aumentar máis dun 100%; por exemplo, pasar de 100 a 600 supón un incremento do 500%. pero as reducións teñen un límite natural: o cero. por iso, nunca poden superar o 100%. esta diferenza, que é básica en matemáticas, adoita ser malinterpretada no discurso público.

retórica política vs. rigor matemático. o uso destas cifras infladas nom é casual. as porcentaxes elevadas teñen un forte impacto comunicativo e poden transmitir a idea de logros extraordinarios. no caso de Kennedy, xustificouse como un “recurso matemático” para ilustrar a magnitude dun problema real: o alto custo dos medicamentos nos EEUU. porén, empregar cálculos incorrectos para reforzar unha mensaxe debilita o argumento. a precisión nom é un detalle menor, especialmente cando se trata de políticas públicas que afectan a millóns de persoas.

o papel da verificación. organizacións como PolitiFact teñen como misión analizar este tipo de afirmacións. neste caso, cualificaron as declaracións como pants on Fire, o seu nivel máis alto de falsidade. a razón é clara: nom existen “dúas formas” de calcular reducións porcentuais, e o exemplo presentado nom se sostén desde ningún punto de vista matemático.

por que isto importa. podería parecer un erro menor, pero ten implicacións importantes. o prezo dos medicamentos é unha cuestión crítica, que require análises rigorosas e datos fiables. se a base numérica do debate é incorrecta, as conclusións tamén o serán. ademais, este tipo de erros contribúe a erosionar a confianza pública. cando os responsables políticos utilizan cifras incorrectas, faise máis difícil distinguir entre información fiable e retórica.

unha lección de alfabetización numérica. este caso pon de relevo a importancia da alfabetización matemática. entender como funcionan as porcentaxes nom é só unha habilidade académica, senón unha ferramenta esencial para interpretar a realidade. nun mundo no que os datos dominan o discurso público, saber analizar cifras con espírito crítico é fundamental.

o que este caso revela é unha tensión entre a eficacia comunicativa e o rigor. os números poden aclarar a realidade, pero tamén poden distorsionala se se empregan de forma incorrecta. manter a precisión no uso das cifras é unha condición indispensable para un debate público de calidade. sen ese rigor, incluso as discusións máis relevantes corren o risco de construírse sobre fundamentos fráxiles.

REFERENCIAS:

verificación e fontes xornalísticas: PolitiFact - Abels, G. (2026). Fact-checking RFK Jr.'s claim there's more than one way to calculate a percentage decrease.

fundamentos matemáticos: Kline, M. (1985). Mathematics for the Nonmathematician. Dover Publications.

María de Calo e Temes

María de Calo e Temes foi a muller máis influínte de GZ no XVII, apoderada do Reino por nomeamento da Xunta do Reino de GZ (XRGZ). a súa familia tampouco era convencional: a súa avoa, a súa nai e a ela foron ricas herdeiras, casadas con profesionais e homes de negocios. eran propietarias de cargos do poder local, pero eran os seus homes os que os exerceron. elas foron testamentarias, usufrutuarias e titoras dos fillos au quedar viúvas moi novas. o apelido Calo foi símbolo da identidade familiar e o trato de doña o do seu rango.

naceu en Santiago o 9nvo1629. o pai era o avogado e home de negocios Simón Vázquez de Toubes e Temes e a nai Inés de Calo e Goyanes. ao bautismo na igrexa de Salomé asistiu o mellor da sociedade de Compostela, nom en van Simón exercía de notario maior da audiencia do arcebispo. dese matrimonio naceron tres fillos máis, Xoana, Francisca e Filipe, pero María foi a escollida e preparada para herdar o patrimonio e o negocio familiar. o pai deixoulle a mellora no seu testamento de 1641, e os dous tíos maternos deixáronlle todo.

cando morre o pai, era unha valiosa candidata para facer un bo matrimonio e o 11abr1649 casou co financeiro e home de negocios máis poderoso de GZ, Martín Rguez de la Vega. días antes, dona Inés deulle en dote o oficio de notario maior da audiencia do arcebispo para que o exercese o noivo. á voda asistiron cóengos e moitos notábeis da vila, aínda que se fixo sen ter recibido a dispensa que pediran, ou por ser parentes do lado paterno ou porque el vivira moito tempo en Fontiveros (Ávila), de onde era a súa familia, e en Madrid, e nom xustificara liberdade para casar.

Martín era tesoureiro de Cruzada e recadador de impostos da monarquía en GZ a través de arrendamento, achegaba homes e alimentos ás tropas na guerra con Portugal, iniciada en 1640, e era socio de importantes financeiros, entres eles varios xudeu-conversos portugueses. a parella sumaba un conglomerado económico ao que en 1652 se engadiu a rica herdanza da nai de María, quen, como titora das súas irmás, meteunas monxas e apartou do negocio a Filipe. e, sobre todo, pasou a controlar a rede dos Calo-Temes, baseada no parentesco, na propiedade de oficios e cargos municipais e na curia arcebispal, e nas inversións e operacións financeiras e de crédito. María tiña no Ribeiro ourensán terras, casas, bodegas, lagares, e cobraba rendas en Montaos e en Santiago, pero era o negocio dos cartos o que lles reportaba enormes beneficios.

o maior éxito para María e Martín foi acadar importantes encargos da XRGZ e a recadación de impostos, pero el morre o 9xul1654, sen tempo máis que para nomear a María titora dos seus fillos, Antonio, de catro anos, e Ignacio, de un. deixouna usufrutuaria de todos e testamenteira, nisto xunto con Ambrosio, irmán de Martín. María nom cumprira os 25 anos. quedaba arrodeada de riqueza; a casa familiar da rúa Nova estaba chea de mobles de madeiras exóticas, cadros, xoias, diñeiro en ouro e prata; varios criados atendían a vida e nas oficinas traballaban axentes e secretarios; en Madrid tiña outro equipo. Ambrosio levaría a xestión do negocio e dos cargos que comprara Martín, unha rexedoría no concello de Santiago e o posto de alguacil maior da Coruña.

pero María nom era quen de deixarse mandar e, por desacordos con Ambrosio, en 1659 rompeu con el e pasou a Madrid, onde estivo tres anos para negociar por si mesma os contratos do Consello de Facenda e controlar os preitos con acredores e debedores. en Santiago deixou outro cuñado, Domingo de la Vega, que sempre lle foi fiel. en 1660, a casa cambiara de nome - era xa Calo-Vega-, e acadou o contrato de arrendamento das rendas reais en GZ. o éxito de María chegou á cima cando en 1673 foi nomeada pola XRGZ arquera (tesoureira) e apoderada dos intereses do Reino en Madrid. tempo despois, a X lembrará que 'en el tiempo que dichas rentas estuvieron por dona María de Calo se hallaban contentos los naturales y gozando sus conveniencias'.

cómpre nom esconder que Domingo asumira a rexeduría de Santiago e que chegou a ser deputado na X e que a rede de María estaba por todas partes. foi fundamental que a X se reunise en Santiago ao exercer o arcebispo don Andrés Girón como gobernador interino de GZ; que don Filipe Nogueira e Temes fose deputado e que soldos e gastos dos membros da X fosen pagados polos Calo-Vega. enténdese que tres deputados contrarios a ela cambiasen de opinión e votasen a favor do seu nomeamento como tesoureira e apoderada. a acta foi asinada o 23mai1673 e María amosou o seu agradecemento -e o seu orgullo- nunha carta moi calculada, como todas as que elas escribía.

para asegurar as operacións da casa Calo-Vega e o futuro dos seus fillos, ela pasara a vivir a Madrid. Ignacio estudara na Universidade de Santiago e na de Salamanca e tentou ser nomeado para postos en América, pero acabaría casando cunha rica herdeira; o pequeno, Antonio, faría unha gran carreira na Administración dos Borbóns. na súa casa da capital María estaba arrodeada de axentes e ela movíase polas oficinas de Facenda e polos consellos da monarquía tecendo unha rede de amizades e de socios. a súa actividade era frenética: cobros e pagos, informes, adianto de cartos. ela controlaba todo: a recadación de impostos en GZ e a representación desta ante a Administración da monarquía, o que aproveitou en interese propio, claro está.

na sombra estábase a formar a rede dos inimigos, entres eles o financeiro lugués Juan de Montenegro e o seu socio, don Diego Caballero -que traballaran para a casa Calo-, e o máis perigoso, Martín Gómez de Rioboo, deputado nas Cortes de Castela por GZ, antigo socio de Martín. tiña moitos máis entre os altos financeiros de Madrid e membros da nobreza. lonxe de ser unha vítima, era moi agresiva cos competidores e na defensa dos seus intereses, preiteando con todos, pagando os mellores avogados e mandando imprimir denuncias contra aqueles e incluso contra os xuíces.

as tornas cambiaron cando a X pasou de novo a reunirse na Coruña, presidida polo novo Gobernador. o 16dec1673 recibiuse a denuncia contra María por colusión; polos acordos pouco claros cos deputados. estes saíron na súa defensa 'por cuidar del alivio de los naturales' e 'ser persoa de grande satisfación', mentres que Caballero e Montenegro eran 'gente que jamás se sacia de la sangre de los pobres'. o 17feb1674 por petición de Gómez de Rioboo, a coroa prohibiu aos Calo pagar os soldos dos deputados, e aínda que a X denunciou a Rioboo, as cousas tocéronse. perderon a tesourería e o preito con Montenegro. a morte de Domingo de la Vega en 1678 puxo fin ao negocio.

María morreu o 19dec1682 en Madrid, moi rica e cos fillos ben colocados. en Santiago fíxose un funeral con moita pompa, pero nunca descansou na sepultura que mandara construír ao arquitecto Peña de Toro na igrexa de Salomé, presidida por unha estatua orante dela mesma. a capela dedicoulla a santa Teresa de Xesús, competidora do apóstolo Santiago no padroado, o que é irónico porque María, como recadadora dos impostos, pagara cada ano a ofrenda do rei do 25xul.

REFERENCIAS: Ofelia Rey de Castelao. 'María de Calo y Temes, mujer de negocios y arquera del Reino de Galicia en el XVII' OHM: Obradoiro de Historia Moderna, (32) (2023) - figura de Miguelanxo Prado (2026).

Coplas do Santo Torrisco 2026

vimos coas coplas do Santo - hai moitas para Avelino - ten bo lombo para levalas - o cachorro de Pepiño

saiu sospeitoso o padrón - d'algunha anomalía - van preguntar en Dozón - que xa hai anos o facían

e falando de Dozón - seica caeron 'farlopas' - entraron no temporal - volvendo ás etapas locas

cámbiase a Casa do Gato - de taberna para chalée - múdanse para o Venecia - medra Choli a metrée

tamén medra Nigraponte - traballa Aitana nos libros - máis sofás e actividades - senta Hita nos altillos

e a Cristina de Alola - argallou o Coacharela - teñen máis festas no barrio - que as que Cuñarro tutela

e preparada as melenas - que hai novo festival - este marzo en Donramiro - están os fillos do metal

o local de Carragoso - xa co seu ramo colgado - faltan 'enchufes' no pobo - non o dan iluminado

díxolle Cuñarro a Crespo - hai que agrandar esta praza - nin en París nin en Noia - sufren este Panorama

érache o que lle faltaba - para sacar o tufillo - anda a quererse a xente - nas cortinas do Casino

mexando Gayoso no Arena - a carón de Compromiso - dille medindo a pirola - 'que vas facer ti con iso'

entre tertulia e tertulia - non para de cavilar - cambiareime de partido - ou poreime a traballar

houbo miragre no Bloque - cara a alcaldía en Lalín - Crespo pregunta perdido - quen é esa Sanmartín

Anxo morre a traballar - Paco de vida folgado - Crespo sentado na trona - non o damos xubilado

seica aumentan os ladróns - e faltan municipales - unhos fanche oposicións - outros trampas nos exames

é cousa que non entendo - pido Karen que mo expliques - porque falta no Nadal - unha aldea de caciques

vai don Marcos para Melide - protestas e sinaturas - beatas sindicalistas - non queren cambios de cura

foi Crespo a Santa Clara - doulle Avelino o relevo - que non chovera no cocido - acordouse por un ghuevo

di que é tema moi complexo - mais Avelino non cala - non é nin branco nin negro - ai que gran opinión dada

e chegado este momento - xa nos imos retirar - unhas para o parlamento - e outros teñen que marchar ... (Paco, Paco, Paco que mi - Paco Paco Paco Paaa!!!!!)

Asociación Cultural 'O Naranxo' - 2026